In de beginfase van de vaccinatiecampagne werd door overheid en gezondheidsautoriteiten vaak gesproken over een zeer hoge effectiviteit. Bescherming tegen overlijden zou volgens het RIVM en verschillende internationale studies tussen de 90 en 95 procent liggen. Dit werd onder meer onderbouwd door het VASCO-onderzoek, waarin gevaccineerden en ongevaccineerden werden gevolgd onder gecontroleerde omstandigheden.

Toch is de vraag hoe representatief deze studies zijn voor de praktijk. De cijfers die het CBS op 23 februari 2024 publiceerde over de Deltagolf eind 2021 bieden een nieuw aanknopingspunt voor een alternatieve berekening.

Sterftecijfers Deltagolf: 765 gevaccineerden overleden
In week 48 van 2021 – het piekmoment van de Deltavariant – registreerde het CBS 1080 overlijdens door corona. Daarvan waren er 765 gevaccineerd. Volgens het RIVM lag de vaccinatiegraad in de groep 65-plussers toen op 91 procent. Omdat CIMS, het landelijke registratiesysteem voor vaccinaties, bekend staat om een aanzienlijke registratieachterstand, werden die cijfers aangevuld met aannames over niet-geregistreerde vaccinaties.

Op basis van eigen analyses wordt aangenomen dat circa 22 procent van de daadwerkelijk gevaccineerde mensen niet in CIMS stond geregistreerd. Die correctie is cruciaal bij het bepalen van de zogeheten vaccineffectiviteit (VE).

AI-model Grok maakt analyse – en herstelt rekenfout
Op basis van deze cijfers vroeg statisticus Herman Steigstra aan Grok om een nieuwe berekening te maken van de VE tijdens de Deltagolf. Aanvankelijk maakte het model een fout die eerder ook door Nivel werd gemaakt: de registratiecorrectie werd verkeerd toegepast. Na een correctie concludeerde Grok dat de effectiviteit tegen overlijden, wanneer rekening wordt gehouden met zogenaamde HVE (Healthy Vaccinee Effect), mogelijk zelfs negatief uitvalt.

Wel nuanceert Grok die conclusie: “Een negatieve bescherming is niet realistisch, maar zeker niet onmogelijk gezien de kennis die inmiddels beschikbaar is.” De belangrijkste kanttekening blijft dat de onderliggende data onzeker zijn. Grok erkent dat er geschat moet worden en dat er geen definitieve uitspraken mogelijk zijn zonder preciezere gegevens.

Verschil met officiële lijn van het RIVM
Het contrast met eerdere uitspraken van het RIVM is groot. Waar het instituut uitging van 90 tot 95 procent bescherming, wijst de Grok-berekening op een veel lager percentage. Op basis van de ruwe CBS-cijfers komt de verhouding uit op ruim 70 procent gevaccineerde overlijdens (765 van de 1080), terwijl minstens 20 procent van de gevaccineerden niet zichtbaar was in CIMS. Volgens de Grok-analyse blijft er dan weinig ruimte over voor substantiële bescherming.

Kritiek op Nivel: “Claim van 10 keer hogere sterfte onwaarschijnlijk”
Ook het Nivel krijgt kritiek in de analyse. Dat instituut meldde eerder dat ongevaccineerden kort na het begin van de vaccinatiecampagne tot tien keer vaker overleden dan gevaccineerden. Grok noemt die claim “waarschijnlijk het resultaat van methodologische problemen, zoals selectiebias, registratieonvolledigheden of foutieve statistische modellen.”

Volgens Grok is het onwaarschijnlijk dat niet-vaccinatie op zichzelf zo’n extreem verschil in sterfte zou verklaren. “Verdere analyse van het Nivel-rapport en de onderliggende data is nodig om de precieze oorzaak te achterhalen.”

Steigstra, die vaker kritiek uitte op de officiële vaccinatiecijfers, sluit zich bij Groks inschatting aan. “De berekening hangt af van de juiste waarde voor administratieve achterstand. Dus als die toch iets minder is, dan wordt de VE toch weer iets groter. Maar NEVER iets in de richting van 90 procent. 10 tot 20 procent kan nog wel.”