Grote ministeries als Financiën en Binnenlandse Zaken maken zelf geen direct gebruik van Palantir, blijkt uit antwoorden op Kamervragen van FVD'er Van Houwelingen. Toch valt telkens een opvallende nuance te lezen: bij gevoelige diensten zoals de AIVD worden geen uitspraken gedaan. Daarmee blijft de deur op een kier voor verborgen gebruik.

Ook blijft vaag hoeveel andere samenwerkingsverbanden – zoals de Regionale Informatie- en Expertisecentra of de infobox Crimineel en Onverklaarbaar Vermogen – toegang hebben tot Palantir-data. Ministers verwijzen standaard naar Justitie en Veiligheid, die verantwoordelijk is voor de Raffinaderij. Maar welke informatie daar precies wordt gekoppeld en doorgegeven, blijft geheim.

Buitenlandse voorbeelden en rechtszaken
De zorgen zijn niet nieuw. In Duitsland verklaarde het constitutioneel hof in 2023 het gebruik van Palantir door de politie ongrondwettig, omdat de software te diep in persoonlijke levens kon graven. Ook in Nederland kwam pas na rechtszaken via de Wet open overheid naar buiten dat veiligheidsregio’s Palantir in coronatijd hebben ingezet – terwijl 99 procent van de vrijgegeven documenten zwartgelakt bleek .

Dat voedt de kritiek dat Nederland blind achter de beloftes van techbedrijven aanloopt. Het feit dat de aanschaf in 2018 heimelijk zonder openbare aanbesteding plaatsvond, versterkt dat beeld. 

Kern van de kritiek: transparantie ontbreekt
Voorstanders binnen de overheid houden vol dat Palantir cruciaal is voor de bestrijding van zware criminaliteit en terrorisme. Maar tegenstanders zien vooral een sluipende verschuiving richting een surveillancestaat. De kern van hun bezwaar: niemand weet welke data worden gebruikt, welke algoritmes burgers in risicoprofielen plaatsen en hoe foutieve koppelingen kunnen worden hersteld.

Zelfs de antwoorden op Kamervragen laten zien dat ministers liever naar elkaar doorverwijzen dan openheid geven. Terwijl de politie aangeeft dat informatieproducten uit de Raffinaderij niet met andere partijen gedeeld worden, kan diezelfde politie wél besluiten om op basis van die analyses andere instanties in te schakelen. 

Meer vragen dan antwoorden
Wat vaststaat: Palantir is sinds 2011 in Nederland actief en vormt een belangrijk hulpmiddel voor de politie. Wat onduidelijk blijft: hoe diep de software werkelijk in de overheid verankerd zit, welke ministeries of diensten indirect meeprofiteren en hoe burgers zich kunnen beschermen tegen onterechte profilering.

Juist dat gebrek aan transparantie maakt Palantir tot een splijtzwam. Voor de regering een noodzakelijk wapen in de strijd tegen terrorisme en georganiseerde misdaad. Voor critici het stille fundament van een politiestaat die stap voor stap wordt opgebouwd, buiten het zicht van de burger.

In de Verenigde Staten is Palantir al ver voorbij de experimentele fase. Onder Trump groeide het bedrijf uit tot spil van een gigantisch datanetwerk waarin belastinggegevens, zorgdossiers en sociale media-activiteit samenkomen. De immigratiepolitie (ICE) gebruikt de software om migranten op te sporen, het ministerie van Volksgezondheid om burgers te monitoren. Critici spreken van een “Amerikaans Panopticum”: een systeem dat elke Amerikaan tot in detail volgt. Waar Trump zich ooit keerde tegen de ‘deep state’, bouwt hij nu zelf aan een digitale politiestaat, met Palantir als onmisbare schakel.