VVD cruciaal in bepalen richting nieuw kabinet: gaan ze over rechts of links?
De stemmen zijn nog niet allemaal geteld, maar de lijnen beginnen zich al af te tekenen. Er lijken twee realistische scenario’s: een coalitie over rechts met JA21 (en mogelijk BBB erbij), of een coalitie over links met GroenLinks-PvdA. De uitkomst hangt sterk af van één partij: de VVD.
De positie van de VVD is nu doorslaggevend. D66 heeft eerder aangegeven niet graag met JA21 of BBB te willen regeren. Aan de andere kant heeft de VVD meerdere keren duidelijk gemaakt niet met GroenLinks-PvdA in een kabinet te willen stappen. De partij zei in aanloop naar de verkiezingen dat samenwerking met links geen optie is. Daarmee ligt de bal in het kamp van de liberalen.
Een centrumrechtse coalitie met D66, VVD, CDA en JA21 zou op papier net geen meerderheid halen. Als BBB daarbij komt, zou met 79 zetels wel een meerderheid mogelijk zijn. Niet onbelangrijk daarbij is dat de BBB de grootste fractie heeft in de Eerste Kamer met 13 zetels, gevolgd door de VVD met 9 zetels. Het zou politiek gezien ook beter aansluiten bij de wens van veel rechtse kiezers om het beleid van de afgelopen jaren, vooral op migratie en klimaat, tot een bepaalde hoogte te continueren. Echter lijkt dit wel weer ver af te staan van de links-progressieve prioriteiten van D66 die meer klimaatbeleid wil en weinig echte grip op migratie.
Terug naar eerdere keuzes
Toch klinkt er twijfel. Critici herinneren eraan dat de VVD in verkiezingstijd vaker rechts praat, maar daarna opschuift richting het midden of zelfs links. Dat gebeurde eerder al onder Mark Rutte. In 2012 trad bijvoorbeeld de VVD met de PvdA toe tot Kabinet-Rutte II, ondanks eerdere uitspraken dat de VVD een rechtse koers wilde varen.
De vraag is of de partij nu wél bij haar woorden blijft. Als de VVD vasthoudt aan haar eerdere standpunt, is een coalitie over links met GroenLinks-PvdA praktisch onmogelijk. In dat geval blijft alleen een centrumrechtse meerderheid over. Maar als de partij haar koers wijzigt, kan het politieke speelveld volledig kantelen.
D66 op de wip
Voor D66 ligt de keuze ingewikkeld. De partij behaalde een sterke uitslag en zou als potentieel grootste partij het voortouw kunnen nemen bij de formatie. Tegelijk lijkt D66 niet te springen te staan om met JA21 en BBB aan tafel te gaan. Daarmee beperkt de partij zichzelf sterk, zeker als de VVD vasthoudt aan haar weigering om met GroenLinks-PvdA te regeren.
De verhoudingen zijn dus complex. D66 heeft meer zetels, maar de VVD bepaalt feitelijk welke richting het land opgaat. Als de liberalen een kabinet over rechts blokkeren, kan het hele formatieproces vastlopen.
