Europarlementariër Dirk Gotink wees onlangs bij PowNews erop dat de Europese Commissie ngo’s financiert die actief betrokken zijn bij rechtszaken tegen lidstaten. Volgens hem past dit in een bredere politieke ontwikkeling rond de Green Deal, waarvoor Frans Timmermans jarenlang verantwoordelijk was.

De kern van de discussie is dat organisaties Europese middelen ontvangen en die vervolgens inzetten om nationale regeringen via de rechter tot strengere klimaatmaatregelen te dwingen. Daarmee verschuift het debat van het parlement naar de rechtszaal.

Boomsma: ‘Een machtsgreep via de rechter’
Voor Diederik Boomsma (JA21) is dit een fundamenteel probleem. Tegenover PowNews noemt hij het systeem “schandalig” en spreekt van een “machtsgreep”. Volgens hem wordt het bestuur op deze manier feitelijk gekaapt. “Het is een soort machtsgreep waarmee het bestuur wordt gekaapt. De activistische NGO’s grijpen dan de ruimte die eigenlijk in de politiek hoort.”

Boomsma wijst erop dat ngo’s procederen op basis van het algemeen belang, maar stelt de vraag wie dat belang vaststelt. “Maar de vraag is: wie bepaalt wat het algemeen belang is? Dat moeten politici doen, want die kunnen die belangen afwegen.” Volgens hem verschuift de democratische ruimte steeds verder van gekozen volksvertegenwoordigers naar juristen en activisten. “Niet meer de politici bepalen wat er gebeurt, maar juristen en aangedragen door allerlei activisten. Dus zo krijg je activisten die gaan bepalen via de rechter wat er moet gebeuren. En dat is slecht.”

Dassen: ‘Controle op de overheid is legitiem’
Laurens Dassen (Volt) ziet de situatie anders. Hij benadrukt bij PowNews dat maatschappelijke organisaties een rol hebben in het bewaken van wetgeving. Volgens hem is het niet vreemd dat zij naar de rechter stappen wanneer overheden zich niet aan hun eigen regels houden. “Op het moment dat de samenleving, maatschappelijke organisaties in staat zijn om te zorgen dat overheden zich aan wetgeving houden, dan is dat volgens mij helemaal prima.”

Dassen wijst erop dat wetten door politici zelf worden vastgesteld. “Wij spreken met elkaar wetgeving af, daar moeten we onszelf aan houden. Doen we dat niet, dan kan het zijn dat er inderdaad maatschappelijke organisaties of individu zeggen: ‘Overheid, je houdt je niet aan je eigen wetten. Dat schaadt ons als samenleving. Ga je daar eens aan houden’”

Dat ngo’s Europese subsidies ontvangen, vindt hij niet per definitie problematisch. “Uiteindelijk krijgen ngo’s geld om hun doelen na te streven. Op welke manier ze dat dan doen is volgens mij aan die ngo’s. Als dit dan de manier is om dat te doen, dan is dat niet per definitie gek, denk ik.” Wel geeft hij aan dat de transparantie rond geldstromen beter kan. “Ik denk dat het sowieso goed is dat transparantie over waar gaat geld naartoe dat dat altijd beter geborgd wordt.”

Bij Laura Bromet (GroenLinks) leidde de vraag van PowNews vooral tot een verwijzing naar een andere woordvoerder. Zij gaf aan niet verantwoordelijk te zijn voor Europa- of klimaatdossiers. “Ik ben geen woordvoerder voor Europa en ik ben geen woordvoerder voor klimaat. Ik ben de woordvoerder voor landbouw. Dus je moet echt even bij mijn collega zijn.” 

Minister Wiersma: vertrouwen in eigen beleid
Ook minister Femke Wiersma (BBB) reageerde op vragen over de rol van de rechter en de invloed van juridische procedures op nationaal beleid. Zij benadrukte dat het kabinet zich moet verhouden tot uitspraken van de hoogste bestuursrechter. “Als de hoogste bestuursrechter er iets van vindt, dan heb je daar toe te verhouden.”

Tegelijk gaf zij aan vertrouwen te hebben in het eigen beleid. “Ik geloof in het beleid wat we hebben uitgewerkt de afgelopen anderhalf jaar en uiteindelijk is het aan de rechter. Het uitgangspunt is dat het juridisch stand gaat houden. Ik heb daar echt vertrouwen in.”

Volgens de minister is rolzuiverheid binnen het democratisch bestel van groot belang, al erkent zij dat het speelveld complex is wanneer nationale en Europese regels samenkomen.

Breder debat over EU-subsidies
De discussie vindt plaats tegen de achtergrond van eerdere ophef over Europese subsidies aan ngo’s. In 2025 werd bekend dat de European Taxpayers’ Association (TAE) een klacht had ingediend over de verdeling van EU-gelden in de periode 2019 tot en met 2024. Daarbij zouden bedragen kunnen oplopen tot meer dan 7 miljard euro. De Europese Commissie erkende dat ngo’s met EU-subsidies lobbyactiviteiten uitvoerden, maar stelde dat regels en controle inmiddels zijn aangescherpt.

De Europese Rekenkamer waarschuwde intussen dat de transparantie rond ngo-financiering tekortschiet en dat het vaak onduidelijk is welke organisaties welke bedragen ontvangen. Over een bepaalde periode zou circa 4,8 miljard euro aan EU-financiering naar ngo’s zijn gegaan, zonder dat er een volledig en goed vergelijkbaar overzicht beschikbaar is.