De Raad adviseert de Tweede Kamer om het wetsvoorstel niet verder te behandelen zolang het niet op essentiële punten is aangepast. Dat is een harde tik voor een plan dat diep kan ingrijpen in de bedrijfsvoering van boeren.

Het voorstel rust op drie pijlers. Er moet een wettelijke norm komen voor grondgebondenheid. Landbouwgrond moet worden verdeeld in een agrarische hoofdstructuur en maatschappelijke landbouwgebieden. Ook mesttransporten moeten worden beperkt tot maximaal honderd kilometer of tot vaste regio’s.

Volgens de Raad van State willen de indieners daarmee te veel tegelijk. Het voorstel probeert meerdere complexe landbouwproblemen in één wet te stoppen. Daardoor blijft onduidelijk welk probleem precies wordt opgelost. De toelichting lijkt volgens de Raad meer op een brede landbouwvisie dan op een concrete onderbouwing van wetgeving.

Grondgebondenheid blijft vaag
Opvallend is dat juist het kernbegrip van de wet onvoldoende helder is. De Raad mist een duidelijke en uitvoerbare definitie van grondgebondenheid. Dat is een groot probleem, omdat de norm moet bepalen hoeveel grond een melkveehouder minimaal nodig heeft in verhouding tot het aantal dieren.

Ook de gekozen afbakening roept vragen op. Het voorstel is gekoppeld aan de melkproductie per koe. Daardoor vallen vleesveebedrijven buiten de regeling, terwijl Europese afspraken volgens de Raad juist uitgaan van grondgebondenheid voor zowel melk- als rundveehouderij.

Daarnaast mogen boeren grond van andere bedrijven meetellen als die binnen vijftig kilometer ligt en er samenwerkingsovereenkomsten zijn. Volgens de Raad vervaagt dat het beeld van een werkelijk gesloten kringloop op bedrijfsniveau.

Mestoverschot blijft bestaan
De initiatiefnemers willen met hun plan de mestkringloop sluiten. Maar volgens de Raad is niet aannemelijk dat dit lukt. De voorgestelde normen zijn te zwak om het mestoverschot echt weg te nemen. Zelfs als alle melkveehouders aan de normen voldoen, blijven de overschotten naar verwachting aanzienlijk.

Ook ziet de Raad geen garantie dat het graslandareaal behouden blijft. Daarmee is onzeker of het voorstel daadwerkelijk bijdraagt aan de doelen die Grinwis en Holman voor ogen hebben.

Die kritiek sluit aan bij eerdere zorgen uit de sector. NMV-voorzitter Harmen Endendijk stelde eerder dat de waterkwaliteit niet automatisch verbetert als mest op eigen grond terechtkomt. “Het is niet zo dat de waterkwaliteit er anders van wordt als de grond mijn eigendom is of niet.” Volgens hem wordt mest nu al streng gecontroleerd. “Dat wordt allemaal netjes gewogen, bemonsterd en verantwoord afgezet.”

900 miljoen euro per jaar
Veel vragen heeft de Raad ook over de maatschappelijke landbouwgebieden. Provincies zouden 500.000 hectare landbouwgrond moeten aanwijzen. Boeren kunnen daar een vergoeding krijgen voor maatschappelijke diensten.

Maar hoe provincies die grond moeten vinden, is onduidelijk. Nederland kampt al met ruimteclaims voor woningbouw, natuur, infrastructuur en defensie. Ook de financiering rammelt volgens de Raad. De kosten worden geraamd op ongeveer 900 miljoen euro per jaar, maar het is niet duidelijk welke overheid betaalt en op welke juridische basis.

Daar komt nog bij dat Brussel zulke steun mogelijk moet goedkeuren. Ook dat is onzeker.

Mesttransport maakt systeem mogelijk complexer
Het voorstel wil mesttransporten beperken tot honderd kilometer of vaste regio’s. Volgens de Raad is onvoldoende onderbouwd dat dit leidt tot een betere balans tussen mestproductie en mestafzet.

Bovendien blijven uitzonderingen bestaan voor onder meer mestverwerking en export. Daardoor kunnen meststromen juist ingewikkelder worden. De Raad waarschuwt dat dit het systeem mogelijk fraudegevoeliger maakt.

Ook eigendomsrechten, compensatie, handhaving en rechtsbescherming zijn volgens de Raad onvoldoende uitgewerkt. Dat raakt boeren direct, omdat de wet invloed kan hebben op grondgebruik, investeringen en bedrijfsvoering.

Onrust in de sector
De kritiek komt bovenop eerdere onrust. Landbouworganisaties reageeerden verbaasd toen bleek dat het wetsvoorstel al bij de Europese Commissie lag, terwijl de Tweede Kamer het nog niet had behandeld.

“Tot onze grote verbazing is zonder behoorlijke aankondiging het wetsvoorstel Holman/Grinwis al voorgelegd in Brussel”, meldde de Nederlandse Akkerbouw Vakbond.

Ook Grinwis zelf zei verrast te zijn door die stap. “Ik ben nog bezig om het voorstel aan te passen, en neem daarin ook de bezwaren mee die de NAV en andere partijen hebben voorgelegd.”

Voor boeren blijft vooral de vraag wat het plan in de praktijk kost. Endendijk waarschuwde dat grondprijzen kunnen oplopen tot boven de twee ton per hectare. “Ga jij een boer maar eens even opdracht geven om tien hectare erbij te verwerven.” Volgens hem raken vooral kleinere boeren in de knel. “De kleinere boeren zullen afvallen, want die kunnen het niet meer opbrengen.”

De Raad van State deelt niet alle sectorale kritiek, maar geeft wel een duidelijke waarschuwing. Het wetsvoorstel is in deze vorm niet klaar voor behandeling. Zonder betere onderbouwing dreigt opnieuw landbouwbeleid dat veel belooft, veel kost en veel onzekerheid op het boerenerf legt.