Het gaat om zogenoemde PAS-melders. Onder het oude stikstofbeleid hoefden zij voor bepaalde uitbreidingen geen vergunning aan te vragen. Een melding was genoeg. Maar toen de Raad van State het PAS in 2019 ongeldig verklaarde, viel die basis weg. Activiteiten die eerder waren toegestaan, stonden ineens juridisch op losse schroeven.

Jaren wachten op legalisatie
Opeenvolgende kabinetten beloofden dat PAS-melders zouden worden gelegaliseerd. In de praktijk kwam daar weinig van terecht. Van de ongeveer 2500 PAS-melders kregen tot nu toe slechts enkele bedrijven een blijvende vergunning. De wettelijke deadline lag jarenlang op 1 maart 2025, maar is inmiddels doorgeschoven naar 2028.

Voor veel boeren betekent dat jaren onzekerheid. Zij draaien door, maar weten niet of hun bedrijf juridisch veilig is. Ook vrezen zij handhavingsverzoeken van milieuorganisaties, zoals Mobilisation for the Environment. Die dreiging hangt volgens hun advocaten als een zwaard van Damocles boven de bedrijven.

Stikstofrechten gekocht
Een van de boeren is Chantal Farjon. Zij kocht stikstofrechten van een stoppende boer in de buurt om haar uitbreiding te compenseren. In 2021 diende zij een legalisatieverzoek in voor een deel van haar veestapel. Drie andere veehouders uit Radewijk, Hoogenweg en Manderveen deden hetzelfde.

Toch kregen zij in 2023 van de provincie te horen dat zij geen vergunning konden aanvragen. Volgens Overijssel kon dat pas als er voldoende stikstofruimte beschikbaar was. Later liet de provincie weten dat er mogelijk ook andere manieren waren om legaal te worden.

Die draai kwam hard aan bij de boeren. Hun advocaten spraken van een “koude douche”. Farjon had immers al stikstofrechten gekocht. Het vertrouwen in de overheid liep volgens de boeren opnieuw schade op.

Rechter geeft boeren gelijk
De boeren en stichting Stikstofclaim stelden de provincie Overijssel in gebreke. Volgens de provincie was daarvan geen sprake, omdat de boeren geen formele vergunningaanvraag zouden hebben gedaan.

De rechtbank gaat daar niet in mee. Het legalisatieverzoek uit 2021 moet volgens de rechter worden gezien als een vergunningsaanvraag. De provincie had dat verzoek dus gewoon moeten behandelen.

Dat heeft gevolgen. De vier boeren hebben ieder recht op de maximale dwangsom van 1442 euro, omdat de beslistermijn is overschreden. Daarnaast moet Overijssel binnen twaalf weken alsnog een besluit nemen over hun vergunning.

‘Eindelijk wettelijke verantwoordelijkheid’
Farjon reageert opgelucht. “Wij zijn hier ontzettend blij mee”, zegt ze. Volgens haar wijst de rechter de provincie eindelijk op haar verantwoordelijkheid. “Eindelijk wijst een rechter de provincie op haar wettelijke verantwoordelijkheid.”

Ook stichting Stikstofclaim spreekt van een belangrijke uitspraak. Voorzitter Jan Cees Vogelaar noemt het “een doorbraak”. Volgens hem had de provincie niet mogen blijven schuiven. “De provincie had gewoon tijdig op de aanvraag moeten beslissen.”

De uitspraak kan ook voor andere PAS-melders van belang zijn. Zeker voor boeren die al jaren wachten op legalisatie en eerder een verzoek hebben ingediend. De kern is dat een provincie zo’n verzoek niet zomaar naast zich neer mag leggen.

Provincie bestudeert uitspraak
De provincie Overijssel zegt de uitspraak te bestuderen. Een woordvoerder laat weten dat wordt gekeken naar “mogelijke vervolgstappen”.

Voor de vier boeren is daarmee nog niet alles opgelost. Zij hebben nog geen vergunning op zak. Maar de provincie moet nu wel binnen twaalf weken een besluit nemen. Na zeven jaar onzekerheid is dat voor hen in elk geval beweging in een dossier dat jarenlang vastzat.