Meer dan 180 Europarlementariërs hebben een verzoek ondertekend om het controlemechanisme te activeren. Mogen stemt het parlement in Straatsburg over het starten van die procedure. Volgens meerdere parlementsfunctionarissen steunen de Europese Volkspartij, de sociaaldemocraten en Renew Europe het voorstel. Daarmee lijkt goedkeuring waarschijnlijk.

AfD speelt leidende rol
ESN werd in augustus 2024 opgericht door acht rechtse partijen uit Europa. De AfD leidt de partij. Ook de Poolse Confederatie en het Franse Reconquête maken deel uit van de alliantie. De partij is juridisch iets anders dan de ESN-fractie in het Europees Parlement, al bestaat die uit dezelfde politieke krachten.

Europese politieke partijen zijn samenwerkingen van nationale partijen op EU-niveau. Zij kunnen geld krijgen uit de EU-begroting. Parlementaire fracties zijn groepen binnen het Europees Parlement. Als ESN haar partijstatus verliest, heeft dat volgens de regels geen gevolgen voor de fractie of voor de Europarlementariërs zelf.

De procedure loopt via de Autoriteit voor Europese Politieke Partijen en Stichtingen. Directeur Pascal Shonard schreef in mei al een brief aan de Europese Commissie, de Raad en het Parlement. Daarin wees hij op 'feiten die twijfel oproepen over naleving' door ESN van EU-kernwaarden.

Dossier van 294 pagina’s
Die kernwaarden gaan volgens de brief over 'respect voor menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en mensenrechten, inclusief de rechten van minderheden'. De toezichthouder heeft een dossier van 294 pagina’s opgesteld. Daarin staan rechterlijke uitspraken, verklaringen en berichten op sociale media van ESN-leden.

Volgens het dossier gaat het onder meer om antisemitische, anti-lhbt- en anti-migratieretoriek. Ook worden oproepen tot remigratie van Europese burgers met buitenlandse wortels genoemd. Verder staat erin dat homoseksualiteit zou zijn gelijkgesteld aan pedofilie.

Andere voorbeelden gaan over vermeende  racistische spandoeken van de Tsjechische SPD. Ook wordt een actie genoemd van het Bulgaarse Revival om de uitzending van een film met homoseksuele scènes te stoppen. Verder verwijst het dossier naar een Duitse rechterlijke uitspraak. Daarin wordt het AfD-programma omschreven als 'in strijd met menselijke waardigheid en vrijheid van godsdienst'.

Een woordvoerder van ESN wijst de beschuldigingen af. 'De ESN-partij wordt ervan beschuldigd ‘Europese waarden’ niet te respecteren, simpelweg omdat zij spreekt over echte problemen die Europeanen raken.' Ook zegt hij: 'Vrijheid van meningsuiting is een fundamentele EU-waarde. Politiek meningsverschil moet worden beantwoord met debatten.'

Als het parlement de procedure start, moet de toezichthouder zijn bevindingen naar ESN sturen. De partij kan daarna maatregelen nemen. Uiteindelijk beslist de toezichthouder of ESN uit het register wordt geschrapt. Het Parlement en de Raad kunnen dat besluit daarna nog terugdraaien.