Sinds de Spreidingswet begin 2024 van kracht werd, moeten gemeenten wettelijk bijdragen aan de asielopvang. Toch zijn er nog meerdere gemeenten die geen asielzoekers opvangen en dat ook niet van plan zijn.

Druk op 24 gemeenten loopt verder op
De dreiging met dwang komt niet uit de lucht vallen. Inmiddels staan 24 gemeenten onder actief toezicht van het Rijk omdat zij niet voldoen aan hun wettelijke opgave voor asielopvang. Uit een rondgang van NieuwRechts blijkt dat daar geen gezamenlijk verzet tegen Den Haag tegenover staat. Veel gemeenten erkennen dat de Spreidingswet geldt, maar wijzen wel op problemen met locaties, lange procedures, uitvoerbaarheid en beperkt lokaal draagvlak.

Sommige gemeenten vinden bovendien dat het ministerie te weinig kijkt naar andere opvang die zij al verzorgen. Zo wijst Aalsmeer erop dat ongeveer 800 Oekraïense vluchtelingen worden gehuisvest en zegt Vught 608 plekken voor Oekraïense ontheemden te hebben. Bunschoten waarschuwt nadrukkelijk voor de grenzen van wat lokaal mogelijk is: 'Als gemeente zijn we ons bewust van onze taak, maar we merken dat de spankracht van onze lokale gemeenschap onder druk staat.'

Een duidelijke principiële afwijzing van de druk vanuit het Rijk klinkt slechts bij enkele gemeenten. Wethouder Tom de Nooijer van Oldebroek zei eerder: 'Als gemeente Oldebroek wijzen wij deze benadering van het Rijk af. Asielopvang op een goede manier vormgeven kan alleen wanneer draagvlak, draagkracht en serieuze participatie onder de eigen inwoners aanwezig zijn. Niet door iets van hogerhand door te drukken. Dat is destructief.' Als gemeenten niet alsnog voldoende opvang realiseren, kan de volgende stap uiteindelijk betekenen dat het Rijk zelf ingrijpt.

Kabinet kan locatie zelf aanwijzen
Van den Brink zegt tegenover De Telegraaf gemeenten eerst zoveel mogelijk ruimte te hebben gegeven. 'Ik heb altijd gezegd: we geven gemeenten maximaal de ruimte om wel invulling te geven aan die verantwoordelijkheid', aldus de minister. Maar volgens hem komt er een moment waarop het kabinet ingrijpt als gemeenten blijven weigeren.

'Maar als we in het najaar in de situatie komen dat gemeenten blijven weigeren om opvangplekken te leveren, dan zal ik de indeplaatsstelling moeten toepassen.' Bij zo'n ingreep neemt het kabinet de regie over en kan het zelf bepalen waar een azc moet komen. Dat is volgens de wet mogelijk wanneer een lokale overheid zich schuldig maakt aan 'taakverwaarlozing'.

De Spreidingswet gaf gemeenten twee jaar de tijd om opvang te organiseren. Die termijn is inmiddels verstreken. Volgens de prognoses ontbreken nog altijd duizenden opvangplaatsen, waardoor het COA soms besluiten neemt die botsen met eerdere afspraken met gemeenten.

Wilders spreekt van 'verraad'
Een voorbeeld is het azc in het Friese Balk. Dat zou al jaren geleden sluiten, maar blijft nu nog meerdere jaren open. Van den Brink zegt dat het kabinet bij zijn aanpak probeert snelheid en zorgvuldigheid tegen elkaar af te wegen. 'Je moet gemeenten in staat stellen om zelf verantwoordelijkheid te nemen.'

PVV-leider Geert Wilders reageert fel op de aangekondigde dwang. Hij vindt dat het kabinet in plaats daarvan de instroom moet stoppen. 'In plaats van de grenzen te sluiten voor nog meer gelukzoekers en een asielstop in te voeren, duwt dit laffe VVD/D66/CDA kabinet AZC’s door de strot van onze gemeenten. Dat is puur verraad aan de Nederlandse bevolking. '

Als het tekort dit najaar blijft bestaan, kan het kabinet dus daadwerkelijk locaties gaan aanwijzen. Daarmee komt de beslissing over een azc in bepaalde gemeenten niet langer volledig bij het lokale bestuur te liggen. De komende weken moeten uitwijzen welke gemeenten alsnog zelf opvang regelen en waar Den Haag mogelijk ingrijpt.