Merz deed zijn voorstel in een brief aan EU-leiders. Daarin schrijft hij dat er geen tijd meer is voor uitstel. Volgens hem moet de EU sneller werk maken van nauwere banden met Oekraïne. ‘We hebben geen tijd voor verdere vertragingen’.

Het plan moet een politieke impasse doorbreken. Oekraïne wil snel toetreden tot de EU, maar veel hoofdsteden twijfelen. Het gewone toetredingsproces duurt vaak jaren. Soms kan het zelfs richting tien jaar gaan.

Geen stemrecht voor Oekraïne
Merz stelt daarom een nieuwe vorm van ‘associatielidmaatschap’ voor. Die status bestaat nu nog niet in de Europese regels. Oekraïense bestuurders zouden volgens het plan mogen deelnemen aan Europese toppen en ministeriële vergaderingen.

Toch zou Kyiv geen stemrecht krijgen. Ook zou Oekraïne een Europees commissaris krijgen, leden in het Europees Parlement en een rechter bij het Europees Hof van Justitie. Ook die functies zouden geen echte beslissende macht geven.

Het belangrijkste deel van het voorstel gaat over veiligheid. Merz wil dat EU-landen een ‘politieke toezegging’ doen om Oekraïne te beschermen via artikel 42.7. Dat is de wederzijdse verdedigingsclausule van de EU. Volgens Merz moet dit gebeuren ‘om een aanzienlijke veiligheidsgarantie te creëren’.

Veiligheid en vredesgesprekken
Artikel 42.7 wordt soms vergeleken met artikel 5 van de NAVO. Toch heeft de EU niet dezelfde militaire middelen om dat af te dwingen. Merz ziet de stap vooral als een manier om Oekraïne sterker te maken tijdens vredesgesprekken.

In conceptverdragen over een staakt-het-vuren tussen Oekraïne, Rusland en de Verenigde Staten stond al een duidelijke belofte van EU-lidmaatschap voor Kyiv. Rusland heeft zich daar wel tegen uitgesproken. President Volodymyr Zelensky wilde eerder een toetredingsdatum in 2027. Europese hoofdsteden willen echter niet zomaar de normale route naar lidmaatschap schrappen.

Merz benadrukt dat zijn voorstel is bedoeld voor de uitzonderlijke situatie van Oekraïne. ‘Laat me ook een ander punt heel duidelijk maken.’ Daarna vervolgde hij: ‘Mijn voorstel weerspiegelt de bijzondere situatie van Oekraïne, een land in oorlog.’

Zorgen over geld en macht
Niet alle EU-landen zullen direct enthousiast zijn. Sommige hoofdsteden vrezen dat snelle toetreding van Oekraïne grote gevolgen heeft voor de EU-begroting. Daarom stelt Merz voor dat Kyiv geen toegang krijgt tot het EU-budget, zoals landbouwfondsen en ontwikkelingsgeld.

Ook wil hij een noodrem inbouwen. Die kan worden gebruikt als Oekraïne belangrijke beloften niet nakomt, zoals de aanpak van corruptie. Het is nog niet duidelijk of Zelensky en EU-landen het plan zullen steunen.

Merz wil niet dat zijn voorstel wordt gezien als een zwakke vorm van lidmaatschap. Volgens hem gaat het verder dan de huidige afspraken tussen Oekraïne en de EU. Een EU-diplomaat zei dat Duitsland de brief omschreef als ‘enkele ideeën’. De voorstellen worden volgende maand besproken op een top in Brussel.

Critici zullen vooral wijzen op de sluiproute die hiermee ontstaat. Oekraïne krijgt dan geen volledig EU-lidmaatschap, maar wordt wel stap voor stap dichter de Unie in getrokken. Ook de voorgestelde veiligheidsgaranties kunnen politiek gevoelig liggen. Als EU-landen zich via artikel 42.7 aan Oekraïne verbinden, kan dat volgens tegenstanders het risico vergroten dat de EU direct tegenover Rusland komt te staan.