De kwestie schuurt vooral omdat Dijksma zich onlangs uitsprak over de spreidingswet. Toen zei zij dat een wethouder zich aan de wet moet houden. Over het negeren van wetgeving zei ze toen: 'Daar kun je je niet zomaar aan onttrekken'.

In Utrecht gaat het college verder met het Valentijnsakkoord. Dat akkoord kwam er na protest van maatschappelijke organisaties en raadsleden tegen strengere asielwetten van het kabinet. Daarin staat dat Utrecht 'de strafbaarstelling van illegaal verblijf niet uitvoert'.

Hulp voor mensen zonder papieren
De stad blijft zich ook inzetten voor mensen zonder papieren. Het gaat daarbij om participatie, zorg en maatschappelijke hulp. Mensen zonder verblijfsrecht kunnen voortaan een U-pas krijgen met budget voor sport, cultuur en uitjes.

Ook de bed-bad-brood-regeling blijft overeind. Die regeling is bedoeld voor mensen zonder verblijfsrecht. Utrecht wil dat met gemeentelijk geld blijven betalen.

Illegaal verblijf is op dit moment nog niet strafbaar. De Eerste Kamer stemde die strafbaarstelling weg. Toch houden PRO en D66 er rekening mee dat dit door de 'rechtse wind' de komende jaren alsnog kan veranderen.

Juridische hulp aan illegalen
Utrecht helpt mensen zonder geldige verblijfspapieren ook met juridische steun. In 2025 verlieten 79 mensen de Utrechtse opvang. Ongeveer zeventig procent deed dat met perspectief op verblijf in Nederland, terwijl slechts vier procent terugkeerde naar het land van herkomst.

De gemeente vangt al sinds 2001 illegalen op en heeft ongeveer 240 opvangplekken. In 2025 vroegen 402 personen in Utrecht om onderdak. Volgens de gemeente voldeden 160 mensen aan de voorwaarden voor opvang.

Gemeenteambtenaar Jan Braat zegt dat asielzaken vaak vastlopen door ontbrekende documenten. Met juridische hulp kan de IND later soms opnieuw naar een zaak kijken. 'Mensen uit landen als Eritrea zijn vaak gewend om uit angst te zwijgen. De autoriteiten in eigen land zijn corrupt. Het kost tijd en vertrouwen voordat zij over hun ervaringen kunnen praten.'

In de gemeenteraad klinkt daarover kritiek van rechts. JA21 wijst op kosten van ongeveer 4 miljoen euro. Fractievoorzitter Mika Raterman zegt: 'Utrecht heeft een groot hart, maar een stad kan alleen gastvrij blijven als haar kerntaken, wonen, zorg, onderwijs en veiligheid, op orde zijn. Die rek is eruit.'

Opvallende draai
De eerdere woorden van Dijksma maken de Utrechtse lijn extra opvallend. Zij zei over de spreidingswet: 'Het woord ‘wethouder’ zegt het al: hij of zij dient zich aan de wet te houden. Daar kun je je niet zomaar aan onttrekken. Als wij als lokaal gezag dat niet meer doen, hoe kunnen we dan aan onze inwoners nog uitleggen dat zij zich wél aan de regels moeten houden?'

Mahaar Fattal, fractievoorzitter van PRO Utrecht en onderhandelaar van het akkoord, noemt de keuze bewust. Volgens haar vinden niet alleen PRO en D66 dit. 'Tientallen instanties, van Amnesty, tot het COA en VluchtelingenWerk hebben gezegd dat de strafbaarstelling van illegaliteit onuitvoerbaar en ondoelmatig is.'

Fattal stelt dat strengere regels de stad onveiliger maken. Volgens haar is strafbaarstelling 'een hinderblok'. Zij zegt ook: 'Wij geloven heel sterk in humane behandeling van mensen zonder papieren. En de spreidingswet is er ook juist op gericht dat mensen niet op straat belanden.'

Waarschuwing voor rechtsstaat
Bestuurskundige John Bijl waarschuwt voor selectieve wetstoepassing. Volgens hem is er een verschil tussen ruimte zoeken binnen regels en wetten bewust niet uitvoeren. Hij zegt tegenover het AD: 'Gemeenten moeten wetten in principe gewoon uitvoeren, of ze die nou leuk vinden of niet'.

Volgens Bijl gaat het Utrechtse voornemen verder dan eerdere experimenten met bijstandsregels en gemeentebelastingen. 'Landelijke wetten gewoon niet uitvoeren, omdat je het er politiek niet mee eens bent, is toch wat anders dan experimenteren of de randjes opzoeken om jurisprudentie uit te lokken.'