Het onderzoek is gebaseerd op een enquête onder ruim zevenhonderd werkenden in de sector. Het gaat om beroepen als schrijvers, vertalers, illustratoren, stemacteurs, componisten, cameramensen en filmmakers. De uitkomsten laten een duidelijk verschil zien tussen zzp’ers en werknemers in loondienst.

In de culturele en creatieve sector werken ruim 300.000 mensen, van wie het merendeel als zzp’er. Voor hen is de impact van generatieve AI nu al voelbaar.

Inkomen en opdrachten onder druk
Van de zelfstandigen geeft achttien procent aan dat het inkomen is gedaald door generatieve AI. Een vergelijkbaar aandeel ziet het aantal opdrachten teruglopen. Daarnaast verwacht 65 procent dat de werkgelegenheid in het eigen beroep of de sector binnen vijf jaar verder afneemt.

Volgens Sita Struijke van de Boekmanstichting versterkt AI bestaande verschillen. ‘Generatieve AI vergroot zo de ongelijkheid’, zegt zij. ‘De resultaten laten zien dat bestaande ongelijkheden in de sector versterkt worden, waarbij de toch al kwetsbare positie van zzp’ers verder onder druk komt te staan.’

Werknemers in loondienst kijken anders naar AI. Zij zien de technologie vooral als hulpmiddel om sneller en efficiënter te werken. Die positieve houding staat in scherp contrast met de ervaringen van zelfstandigen, die direct worden geraakt in hun inkomen en marktpositie.

Minder creatief, meer controlewerk
Niet alleen de hoeveelheid werk verandert. Ook de inhoud verschuift. Creatieve zzp’ers worden minder vaak betrokken bij het bedenken van concepten of strategieën. In plaats daarvan komen zij pas later in beeld om door AI gegenereerd materiaal te controleren of bij te werken.

‘Opdrachtgevers gebruiken generatieve AI voor conceptualisering en uitwerking. Daarna schakelen zij zzp’ers in om het recht te trekken', zegt Nanja van Rijsse van De Creatieve Coalitie. Thomas Drissen van dezelfde coalitie vult aan: ‘Daarmee verliest een zzp’er zeggenschap over het op te leveren eindproduct en komt creativiteit in het maakproces onder druk te staan.’

Vooral schrijvers, ontwerpers en componisten geven aan dat zij vaker correctiewerk doen tegen lagere tarieven. Dat werk kost volgens hen vaak net zoveel tijd als volledig eigen creatie, maar levert minder op.

Oproep tot ondersteuning
Een meerderheid van de ondervraagden ziet daarom behoefte aan extra steun. Zo is 57 procent voorstander van een transitiefonds voor werkenden in de sector. Dat fonds zou kunnen worden ingezet voor scholing, bijscholing of omscholing.

‘De markt investeert nu vooral in de technologische kant van generatieve AI en vergeet daarbij de mensen,’ zegt Drissen. ‘Wie verdient aan generatieve AI, zou ook moeten bijdragen aan de makers achter deze technologie. Dat is geen rem op innovatie, maar een voorwaarde voor eerlijke innovatie.’