Daarmee komt Den Haag tegemoet aan een nadrukkelijke wens van president Volodymyr Zelensky. Kyiv dringt al langer aan op strengere Europese regels voor Oekraïense mannen die het land verlaten of in Europa blijven. Oekraïne heeft dringend militairen nodig en wil voorkomen dat dienstplichtigen via de EU buiten bereik blijven.

Voorstel uit Brussel
Nederland volgt een voorstel van de Europese Commissie. Dat voorstel kwam tot stand na herhaalde verzoeken van Zelensky. Minister Van den Brink van Asiel en Migratie schrijft aan de Tweede Kamer dat Nederland ermee instemt.

Sinds de Russische inval in 2022 vallen Oekraïners onder de Richtlijn Tijdelijke Bescherming. Daardoor hoeven zij geen gewone asielaanvraag te doen. Zij krijgen snel opvang, mogen werken en hebben recht op onderwijs.

In Europa maken ongeveer 4,4 miljoen Oekraïners gebruik van die regeling. Volwassen mannen vormen ruim een kwart van die groep. Nederland vangt na vier jaar oorlog nog bijna 140.000 Oekraïners op.

Dienstplichtigen niet meer via makkelijke route
Voor Oekraïense vrouwen, kinderen, ouderen en andere groepen blijft de tijdelijke bescherming bestaan. De wijziging richt zich op nieuwe aanvragen van mannen die volgens de Oekraïense wet dienstplichtig zijn.

Zij kunnen vanaf maart 2027 niet meer automatisch instromen in de speciale opvangregeling. Wie dan toch bescherming in Nederland wil, moet een gewone asielaanvraag indienen.

Dat is een veel zwaardere route. Daarbij wordt per persoon beoordeeld of iemand recht heeft op bescherming. Een aanvraag is niet bij voorbaat kansloos. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens erkent dienstweigering op basis van gewetensbezwaren als mensenrecht. Maar de vanzelfsprekende toegang verdwijnt.

Zelensky wil mannen terug
De opvang van Oekraïense mannen is al sinds 2022 een gevoelig punt in de relatie tussen Kyiv en de EU. Oekraïne verbiedt dienstplichtige mannen in principe om het land te verlaten. Er zijn uitzonderingen, bijvoorbeeld voor mannen met medische beperkingen, alleenstaande vaders, vaders van drie of meer minderjarige kinderen en mensen met cruciale functies.

Wie de mobilisatie ontduikt, kan in Oekraïne een gevangenisstraf van drie tot vijf jaar krijgen. Ook kunnen mannen gedwongen naar militaire rekruteringscentra worden gebracht.

Zelensky wil het liefst dat mannen die al in Europa zijn terugkeren. Zij zouden kunnen vechten of op een andere manier bijdragen aan de economie en oorlogsinspanning. Zo ver gaat het Europese voorstel niet. Mannen die al onder tijdelijke bescherming vallen, worden niet automatisch teruggestuurd.

Wel wordt de deur voor nieuwe dienstplichtige mannen vanaf maart volgend jaar een stuk minder ruim opengezet.

‘Legitieme defensiebehoeften’
Minister Van den Brink zegt dat Nederland een balans wil zoeken tussen bescherming van ontheemden en “het respecteren van de legitieme defensiebehoeften van Oekraïne”.

Volgens hem moet worden voorkomen dat de Europese beschermingsregeling Oekraïne onbedoeld schaadt. Met het stopzetten van automatische opvang voor dienstplichtigen wordt volgens Van den Brink voorkomen dat de regeling “onbedoeld afbreuk doet aan het vermogen van Oekraïne zich te verdedigen tegen de Russische agressie”.

Daarmee kiest Nederland duidelijk de kant van Kyiv in een discussie die politiek gevoelig ligt. De EU bood Oekraïners jarenlang vrijwel zonder drempels bescherming. Nu wordt voor één groep een grens getrokken: mannen die Oekraïne zelf nodig zegt te hebben.

Paspoortdruk vanuit Kyiv
Oekraïne voert de druk op gevluchte mannen al langer op. Kyiv verleent hun in het buitenland geen gewone consulaire hulp meer. Wie zijn paspoort wil verlengen, moet daarvoor in principe terug naar Oekraïne.

Die maatregel maakt het leven voor gevluchte dienstplichtigen moeilijker. Zonder geldig paspoort kunnen zij problemen krijgen met werk, verblijf en reizen.

Het nieuwe Europese voorstel sluit aan bij die druk. Het haalt niet actief mannen terug uit Nederland, maar maakt het wel lastiger voor nieuwe dienstplichtigen om via de tijdelijke bescherming in de EU te blijven.

Lidstaten moeten nog beslissen
De EU-lidstaten moeten nog formeel instemmen met het voorstel. Als een meerderheid akkoord gaat, wordt de wijziging vanaf maart 2027 van kracht. Nederland stemt in elk geval voor.

Daarmee verandert het karakter van de Oekraïne-opvang. Wat begon als een brede noodregeling voor oorlogsvluchtelingen, krijgt nu een duidelijke beperking. Voor Oekraïense dienstplichtige mannen is Nederland vanaf volgend jaar niet meer vanzelf een veilige uitwijkplaats.