Dat staat in een nieuwe visiebrief van staatssecretaris Silvio Erkens (Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur) aan de Kamer. Het huidige dierentuinenstelsel gaat de komende jaren op de schop. De plannen zijn nog niet allemaal uitgewerkt en verschillende onderdelen moeten nog in regelgeving worden vastgelegd.

Vergunning niet langer vanzelfsprekend
Dierentuinen krijgen nu een vergunning voor onbepaalde tijd. Dat leidt volgens het kabinet tot een vreemde situatie. Een park dat jarenlang niets aanpast, hoeft niet automatisch opnieuw langs de meetlat. Een dierentuin die juist nieuwe verblijven wil bouwen, krijgt wel te maken met nieuwe beoordelingen en administratieve eisen.

Erkens wil dat omdraaien. Voorlopers moeten makkelijker kunnen vernieuwen. Dierentuinen die achterblijven moeten juist kunnen worden aangesproken.

„Dierentuinen zijn al sinds jaar en dag een geliefd uitje voor jong en oud”, zegt de staatssecretaris. „Tegelijkertijd zijn we met de jaren meer waarde gaan hechten aan dierenwelzijn.”

Volgens Erkens moeten de regels daarom worden aangepast, zodat voorlopers meer ruimte krijgen en achterblijvers worden bijgestuurd.

Daar kunnen uiteindelijk stevige middelen bij horen. Als een dierentuin noodzakelijke verbeteringen weigert, denkt het kabinet aan een last onder dwangsom. Een park krijgt dan opdracht iets aan te passen en moet betalen als dat niet gebeurt. In het uiterste geval wordt onderzocht of een vergunning kan worden ingetrokken.

Mogelijk einde aan dieren voeren en aanraken
Ook bezoekers kunnen de nieuwe koers gaan merken. In Nederlandse dierentuinen bestaan verschillende vormen van direct contact met dieren. Bezoekers mogen op sommige plekken dieren voeren of aanraken. Ook bestaan er doorloopverblijven waarbij publiek zich tussen de dieren begeeft.

Dat is volgens de huidige regels toegestaan. Het kabinet vraagt zich nu af of zulke activiteiten nog passen bij de gewenste omgang met wilde dieren.

Erkens wijst op mogelijke gevolgen voor dierenwelzijn en veiligheid. Bovendien kunnen zulke activiteiten volgens hem „een onnatuurlijk beeld van wilde dieren neerzetten”. Het ministerie onderzoekt daarom strengere regels. Daarbij ligt ook een volledig verbod op publieksinteracties op tafel.

Een besluit daarover is nog niet genomen. Het kabinet gaat eerst wegen wat direct contact betekent voor educatie, veiligheid en het welzijn van dieren.

Gezonde dieren doden alleen als uiterste optie
Ook het fokbeleid wordt strenger gereguleerd. Dierentuinen doen mee aan programma's om soorten en gezonde populaties in stand te houden. Daardoor kunnen echter dieren worden geboren waarvoor uiteindelijk geen plek meer beschikbaar is. Die worden aangeduid als surplusdieren.

Soms worden gezonde dieren daarom gedood. Dat kan volgens Erkens in bepaalde gevallen een functie hebben bij populatiebeheer, bijvoorbeeld om genetische variatie te behouden. Toch wil hij dat het alleen als uiterste middel gebeurt.

Dierentuinen moeten daarom verplicht beter gaan plannen. Erkens wil dat zij een collectieplan maken waarin vooraf wordt nagedacht over de gevolgen van het fokbeleid. Daarnaast komt er een besliskader voor situaties waarin toch een overtollig dier ontstaat.

Voordat het doden van een dier in beeld komt, moet onder meer zijn onderzocht of het dier bij een andere dierentuin kan worden geplaatst. De afweging moet volgens de staatssecretaris „zorgvuldig, transparant en navolgbaar” zijn.

Tegelijk minder bureaucratie
De aanscherping betekent niet dat ieder onderdeel van het beleid strenger wordt. Het kabinet wil juist regels schrappen die volgens dierentuinen weinig bijdragen aan het welzijn van dieren. Bij een vergunningaanvraag moeten parken nu soms zeer gedetailleerde informatie aanleveren over de inrichting van verblijven.

Erkens wil die administratieve lasten verminderen. Het uitgangspunt wordt dat dierentuinen die aantoonbaar vooroplopen meer ruimte krijgen om zelf verbeteringen door te voeren, terwijl het toezicht zich sterker richt op parken die niet meegaan met nieuwe normen.

Het nieuwe beleid moet uiteindelijk veel meer terreinen omvatten. Naast vergunningen, bezoekerscontact en fokbeleid noemt de staatssecretaris onder meer dierpresentaties, educatie, soortbehoud, veiligheid, wetenschappelijk onderzoek en veterinaire zorg.

Grote herziening komt eraan
Wanneer alle nieuwe regels precies gaan gelden, is nog niet bekend. Het ministerie gaat het stelsel samen met dierentuinen, dierenwelzijnsorganisaties, deskundigen en toezichthouders verder uitwerken. Daarvoor moet ook bestaande regelgeving worden aangepast.

Erkens spreekt zelf van een „ambitieuze en omvangrijke stelselwijziging”. De eerste concrete stappen worden de komende maanden verwacht rond vergunningen en de omgang met overtollige dieren.

Voor bezoekers is vooral het onderzoek naar direct contact zichtbaar. Dieren voeren, aanraken of tussen loslopende dieren wandelen is voorlopig nog toegestaan. Maar de mogelijkheid ligt nu nadrukkelijk op tafel om zulke interacties in Nederlandse dierentuinen volledig te verbieden.