De concrete stemming ging niet over het weigeren van militaire dienst zelf. Het ging om de eerste verplichte stap in het nieuwe Dienmodel: het invullen van een vragenlijst van Defensie.

DENK-Kamerlid Stephan van Baarle en SP-Kamerlid Sarah Dobbe vroegen het kabinet om één grens alvast vast te leggen. Jongeren die de enquête niet invullen, mogen volgens hun motie geen „vrijheidsstraf” krijgen. D66 en VVD stemden tegen. Ook CDA, JA21, ChristenUnie, SGP en 50PLUS verwierpen het voorstel. De motie kreeg 67 stemmen en haalde daarmee geen meerderheid. 

D66: ‘Dat kunnen wij niet uitsluiten’
BNNVARA-presentator Tim Hofman vroeg D66 vervolgens rechtstreeks of de partij een gevangenisstraf uitsluit wanneer iemand weigert de Defensie-enquête in te vullen of aan een medische keuring mee te werken. Het antwoord van de partij was duidelijk: „Nee, dat kunnen wij niet uitsluiten.”

Sluit D66 een gevangenisstraf bij het weigeren van de defensie-enquête, medische keuring of gesprek nou uit, ja of nee? Wij zagen dat D66 tegen een motie stemde om gevangenisstraf uit te sluiten, terwijl ze hiervoor zich hier altijd tegen verzette. https://t.co/9ll8GCzgJo

— Tim Hofman (@debroervanroos) October 14, 2026

Ook in de Kamer wilde D66 zich eerder niet vastleggen. Kamerlid Michelle Jagtenberg wees Tim Hofman erop dat er nog geen definitief wetsvoorstel ligt en dat de uitwerking volgens haar nog jaren duurt. Voor D66 staat voorop dat Defensie „zo lang mogelijk” op vrijwilligheid moet blijven draaien. 

Dat vormt een contrast met eerdere uitspraken van D66-leider Rob Jetten. Eerder zei Jetten op de vraag welke celstraf zijn partij voorstelde: „Je hoeft niet de bak in.”

Van enquête naar verplichte opkomst
Defensie werkt ondertussen aan een nieuw systeem waarin de verplichtingen stap voor stap kunnen worden opgevoerd. De eerste fase blijft vrijwillig. Daarna kan de enquête verplicht worden. In volgende stappen kan ook een gesprek verplicht worden, gevolgd door verplichte selectie en keuring. De uiterste stap is een selectieve opkomstplicht waarbij daadwerkelijk dienen verplicht wordt.

Die verplichtingen bestaan nog niet. Daarvoor moet eerst de Kaderwet dienstplicht worden aangepast. Iedere nieuwe stap moet bovendien vooraf aan de Tweede Kamer worden voorgelegd.

Defensie werkt tegelijkertijd al aan een nieuw sanctiestelsel voor mensen die zich niet aan toekomstige verplichtingen houden. Welke sancties daarin komen, is nog niet besloten.

Het kabinet schrijft dat de straf in verhouding moet staan tot de overtreding. Daarbij moet rekening worden gehouden met onder meer verwijtbaarheid, overmacht en gewetensbezwaren. Een gevangenisstraf wordt in de uitwerking niet expliciet uitgesloten. 

VVD wilde enquête al eerder verplichten
Voor de VVD is een verplichte Defensie-enquête geen nieuw idee. De partij pleitte daar in 2024 al voor. 

Toen PVV-Kamerlid Joeri Pool vroeg wat er gebeurt als een jongere weigert de vragenlijst in te vullen — „Krijgt dat kind dan een boete, of moet het dan de bak in?” — gaf VVD'er Silvio Erkens geen uitsluitsel over de straf. „De uitwerking hiervan ligt bij een kabinet”, antwoordde hij. 

Ook nu heeft de VVD dus niet vóór een expliciet verbod op gevangenisstraf gestemd.

Kabinet wil opties openhouden
Staatssecretaris Derk Boswijk (CDA) benadrukt dat het kabinet de zwaardere stappen momenteel niet nodig heeft. Defensie krijgt volgens hem genoeg vrijwillige aanmeldingen.

Toch wil hij de wettelijke mogelijkheden alvast voorbereiden voor het geval de internationale veiligheidssituatie sterk verslechtert of de krijgsmacht snel veel meer mensen nodig heeft.

Tijdens het debat weigerde Boswijk daarom vooruit te lopen op de precieze sancties. Toen Van Baarle opnieuw vroeg of hij kon uitsluiten dat jongeren de gevangenis in gaan wanneer zij de enquête weigeren, hield Boswijk vast aan zijn eerdere antwoord: „Ik ga de heer Van Baarle niet tegemoet kunnen komen.” 

Een celstraf voor het weigeren van de Defensie-enquête is daarmee niet besloten en bestaat nu ook niet. Maar een meerderheid van de Kamer wilde die mogelijkheid evenmin bij voorbaat uit de toekomstige wet halen. D66 zegt inmiddels expliciet dat zij een gevangenisstraf niet kan uitsluiten; VVD stemde tegen het voorstel om dat wel te doen.