Kabinet verwerpt rem op COA-kosten voordat gemeente akkoord is
Een meerderheid van de Tweede Kamer wil het COA niet verplichten te wachten op instemming van de gemeenteraad voordat het onomkeerbare kosten maakt voor een asielopvang. Een motie van BBB die dat moest regelen, werd vorige week met 45 tegen 105 stemmen verworpen. D66, VVD en CDA stemden tegen, net als onder meer ChristenUnie en SGP. De stemming krijgt extra betekenis door recente conflicten waarin gemeenten na een politieke koerswijziging vast blijken te zitten aan eerder gemaakte afspraken met het COA.
De motie kwam van BBB-fractievoorzitter Henk Vermeer en Caroline van der Plas. Zij wilden twee zaken vastleggen. Het COA zou pas onomkeerbare uitgaven mogen doen nadat de gemeenteraad met een opvanglocatie heeft ingestemd. Daarnaast zouden nieuwe overeenkomsten een „redelijke mogelijkheid tot beëindiging” moeten krijgen.
Volgens de indieners moeten inwoners „niet financieel worden gestraft voor een democratisch besluit van hun gemeenteraad”. Het kabinet ontraadde de motie. Op 13 oktober stemden alleen PVV, JA21, FVD, Groep Markuszower en BBB voor. Daarmee bleef de motie steken op 45 zetels. De officiële stemmingspagina bevestigt dat het voorstel is verworpen.
Nieuwe coalitie zit vast aan oude afspraak
Hoe zo'n situatie in de praktijk kan uitpakken, is momenteel zichtbaar in Sliedrecht. Daar wil de nieuwe coalitie van Slydregt.NU, Pro Sliedrecht en GroenLinks-PvdA het geplande azc terugbrengen van maximaal 250 naar 127 opvangplekken.
Het COA wil daar niet in meegaan. „Getekende overeenkomsten kunnen niet eenzijdig worden opgezegd”, liet de organisatie weten. Het COA gaat daarom door met de ontwikkeling van het grotere plan en de vergunningsaanvraag.
De nieuwe politieke meerderheid kan dus wel een andere wens uitspreken, maar daarmee is een eerder gesloten overeenkomst niet verdwenen.
Dat is precies het soort situatie waarop de BBB-motie ingreep. Het voorstel zou toekomstige overeenkomsten niet afhankelijk maken van alleen afspraken van het college, maar het COA bij onomkeerbare kosten eerst laten wachten op instemming van de gemeenteraad.
Wethouder kan overeenkomst tekenen
Een overeenkomst die het COA in maart met de gemeente Brummen sloot voor opvanglocatie Michaelshoeve laat zien hoe groot de rol van het college kan zijn. Namens de gemeente tekende een wethouder. In de overeenkomst staat dat „het gemeentebestuur” instemt met het gebruik van de locatie; een afzonderlijk raadsbesluit wordt daarin niet als voorwaarde genoemd.
Ook de mogelijkheden om tussentijds te stoppen zijn niet gelijk verdeeld. In deze overeenkomst kan het COA zelf tussentijds opzeggen met een opzegtermijn. De gemeente kan dat alleen in specifieke omstandigheden, bijvoorbeeld als het COA herhaaldelijk zijn verplichtingen niet nakomt of wanneer de openbare orde ernstig in het geding is. Het contract bepaalt wel dat de gemeente door de asielopvang geen financieel nadeel mag ondervinden.
Dat betekent overigens niet dat een gemeenteraad buitenspel staat bij iedere opvanglocatie. Voor bijvoorbeeld een benodigde omgevingsvergunning kan de raad wel degelijk een beslissende rol hebben. Een bestuursovereenkomst alleen is dus niet automatisch voldoende om een azc daadwerkelijk te openen.
COA legde eerder miljoenen vast
Dat vroegtijdige uitgaven flinke bedragen kunnen betreffen, bleek eerder in Bant. Het COA kocht daar in 2022 voor 7,7 miljoen euro een boerderijcomplex. Op het terrein moest een aanmeldcentrum voor 250 tot 300 asielzoekers komen.
Na protesten en gesprekken met inwoners en lokale politici trok het COA het plan alweer in. De organisatie concludeerde dat er te weinig draagvlak was. Het complex werd nooit als aanmeldcentrum gebruikt en staat inmiddels te koop. Of het volledige aankoopbedrag wordt terugverdiend, is onzeker.
Ook in Terneuzen ontstond eerder een conflict nadat het COA al privaatrechtelijke afspraken met de eigenaar van een pand had gemaakt. Toen de gemeenteraad in november 2025 tegen de omgevingsvergunning stemde, hield het COA de mogelijkheid van een rechtszaak open. „We vertrouwen er ook op dat de gemeente zich houdt aan gemaakte afspraken”, verklaarde de organisatie destijds.
Een nieuwe gemeenteraad stemde deze maand uiteindelijk alsnog in met de vergunning voor maximaal 200 asielzoekers.
Coalitie houdt vast aan Spreidingswet
De tegenstem van D66, VVD en CDA past bij de lijn die de regeringspartijen sinds de gemeenteraadsverkiezingen volgen. In verschillende gemeenten wonnen partijen die zich tegen nieuwe azc's keerden. De landelijke coalitie maakte daarna duidelijk dat de Spreidingswet gewoon wordt uitgevoerd.
CDA-leider Henri Bontenbal zei daarover: „Je gaat over waar je over gaat.” Gemeenten bepalen volgens hem niet óf zij hun wettelijke opvangopgave uitvoeren, maar hebben wel invloed op bijvoorbeeld de locatie.
De verworpen BBB-motie zou de Spreidingswet niet hebben afgeschaft en gemeenten evenmin een algemeen vetorecht op asielopvang hebben gegeven. Het voorstel ging specifieker over het moment waarop het COA financiële verplichtingen mag aangaan en over de mogelijkheid om later uit een overeenkomst te stappen.
Juist die mogelijkheid ontbreekt nu in Sliedrecht. Een nieuwe lokale meerderheid wil een eerder afgesproken azc fors verkleinen, maar krijgt van het COA te horen dat de oude handtekeningen blijven staan. Twee dagen voordat dat conflict opnieuw in het nieuws kwam, wees een Kamermeerderheid een voorstel af dat toekomstige gemeenten meer ruimte had moeten geven om uit zulke afspraken te komen.
