Het rapport schetst een toekomstbeeld waarin de georganiseerde misdaad verder groeit. Het gaat dan niet alleen om drugshandel en witwassen. Criminele netwerken kunnen ook proberen invloed te krijgen op besluitvorming. Ook kunnen zij ambtenaren corrumperen en in kwetsbare wijken alternatieven bieden voor normale maatschappelijke voorzieningen.

‘Een gezwel met uitzaaiingen’
Van Weel zegt dat voor het eerst breed is gekeken naar het gevaar van ondermijnende criminaliteit in Nederland. Hij gebruikt harde woorden. ‘Het is de eerste keer dat we integraal gekeken hebben naar het gevaar van ondermijnende criminaliteit. Het blijkt echt een gezwel met uitzaaiingen dat de hele staat kan ontwrichten’, meldt De Telegraaf.

De onderzoekers kijken nadrukkelijk naar Zuid-Amerika. Daar zijn drugsorganisaties in meerdere landen uitgegroeid tot parallelle machtsstructuren. In sommige regio’s verloor de staat deels de controle. Geweld, corruptie en intimidatie tastten daar het openbare bestuur aan. Volgens Van Weel moet Nederland niet denken dat zoiets hier onmogelijk is.

Andere hiërarchie in de wijk
Volgens de minister is in sommige wijken het gezag al aan het verschuiven. Hij zegt dat ‘de dominee, de dokter en de notaris niet meer altijd degenen met het hoogste gezag’ zijn. In zulke wijken dreigt een andere orde te ontstaan. Jongeren komen dan al vroeg in aanraking met criminele klusjes.

Van Weel zegt daarover: ‘Daar beginnen kinderen niet meer bij de Jumbo te werken, maar doen ze hun eerste criminele klusjes. Zo wordt zo’n hele wijk vanaf jongs af aan langzaam het criminele circuit ingetrokken waardoor die zich tegen de staat kan keren. Dan heerst er een andere hiërarchie.’

Dreiging van een staat in een staat
Het rapport spreekt over een mogelijke ‘staat in een staat’. Daarmee bedoelen de onderzoekers dat criminele netwerken zoveel macht kunnen opbouwen dat de overheid in bepaalde wijken, sectoren of domeinen langzaam grip verliest. Ook wordt gesproken over een ‘olievlekwerking’. Daarbij verspreidt betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit zich steeds verder door de samenleving.

Criminele netwerken kunnen volgens de auteurs zelfs een soort ‘alternatief sociaal vangnet’ gaan vormen. Burgers en bedrijven raken dan afhankelijk van illegale structuren voor zaken als werk, leningen, huisvesting of conflictoplossing. Van Weel noemt het rapport daarom een waarschuwing. ‘Laat het een wake-up-call zijn’, zegt hij. ‘We moeten niet naïef zijn om te denken dat zich bij ons niet hetzelfde kan voordoen als in Zuid-Amerika.’

Kabinet wil harder optreden
De minister wijst op maatregelen die al zijn genomen. De controle in havens is aangescherpt om drugs te onderscheppen. Ook kwamen er volgens hem 30 procent meer meldingen binnen bij Meld Misdaad Anoniem na een publiekscampagne. Bedrijven op kwetsbare posities krijgen weerbaarheidstrainingen.

Het kabinet werkt daarnaast aan een anti-corruptieaanpak binnen de overheid. Ook wil het harder optreden tegen crimineel handelen vanuit de gevangenis en het binnensmokkelen van telefoons. Verder moeten advocaten beter worden beschermd tegen druk en intimidatie. Preventieprogramma’s in kwetsbare wijken moeten voorkomen dat jongeren in handen vallen van de georganiseerde misdaad.