Nederland stond jarenlang bekend als de strengste boekhouder van Europa. Gezamenlijke Europese schulden lagen in Den Haag uiterst gevoelig. Premier Mark Rutte zei in maart 2020 nog dat hij zich geen enkele situatie kon voorstellen waarin Nederland zogeheten eurobonds zou accepteren. Dat zijn leningen die EU-landen samen afsluiten en waar ze samen voor instaan. Toen het coronaherstelfonds er een paar maanden later toch kwam, bezwoer het kabinet dat het ging om een "tijdelijke en ingekaderde" uitzondering. Zes jaar later schuift het kabinet stap voor stap op. Dat gebeurt via defensie.

Dat blijkt uit een brief die minister van Defensie Dilan Yeşilgöz (VVD) op 5 oktober naar de Tweede Kamer stuurde, mede namens haar collega's van Buitenlandse Zaken en Economische Zaken. Het kabinet schrijft daarin dat Nederland "zich heeft ingezet voor" de Europese lening van 90 miljard euro aan Oekraïne. Dat geld leent de EU zelf op de kapitaalmarkt. In een bijlage van zeventien pagina's trekt Defensie bovendien een opvallende "geleerde les" uit het Europese defensieleenprogramma SAFE. Nederland leende daar niet uit. Volgens Defensie kan dat zijn uitgelegd als "beperkte interesse in samenwerking". Brussel wil voor het einde van dit jaar een tweede ronde openen. Het kabinet heeft al toegezegd zich dan in te zetten voor deelname aan gezamenlijke projecten. Of Nederland daarvoor ook zelf geld gaat lenen, laat de brief open.

Van "voorkeursoptie" naar "ingezet voor"
In december 2025 spraken de EU-regeringsleiders de lening van 90 miljard euro af. Het geld moet Oekraïne in 2026 en 2027 overeind houden, economisch en militair. Nederland wilde het geld eigenlijk halen uit bevroren Russische tegoeden. Toenmalig demissionair premier Dick Schoof noemde dat "onze voorkeursoptie". België, waar het grootste deel van dat Russische geld staat, vond de risico's te groot. Daarop besloot de EU zelf te lenen.

Schoof zei "buitengewoon tevreden" te zijn. Over eurobonds was hij stellig: "Daar zouden we nooit aan meewerken." Oekraïne betaalt de lening pas terug als Rusland herstelbetalingen doet. Tot die tijd draait de EU op voor de rente. Volgens de NOS gaat het om zo'n 3 miljard euro per jaar, te betalen uit de EU-begroting. Daar betaalt Nederland aan mee. Hongarije, Slowakije en Tsjechië bedongen dat zij niets hoeven bij te dragen. Een betrokken functionaris zei tegen de NOS dat het ervan afhangt wat je onder een eurobond verstaat.

Tien maanden later klinkt het kabinet anders. "Daarom heeft Nederland zich ingezet voor een grootschalige EU-lening voor Oekraïne van 90 miljard euro," staat in de Defensiebrief. Volgens de bijlage is 60 miljard daarvan bedoeld voor militair materieel, zoals drones. Wat in december de tweede keus was, presenteert het kabinet nu als Nederlandse inzet.

De les van SAFE
SAFE staat voor Security Action for Europe. Via dit programma leent de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de EU, 150 miljard euro op de kapitaalmarkt. Dat geld leent de Commissie door aan lidstaten voor wapenaankopen, met looptijden tot 45 jaar. De EU-begroting dient als onderpand. Negentien van de 27 lidstaten deden mee. Polen vroeg alleen al 43,7 miljard euro. Nederland en Duitsland bleven weg.

Het kabinet legt in de bijlage uit waarom. Nederland leent zelf goedkoper, en een lening was niet nodig om mee te doen aan gezamenlijke aankopen. Direct daarna volgt de les: "Een geleerde les uit het vorige SAFE, is dat het niet afnemen van een lening geïnterpreteerd kan worden als beperkte interesse in samenwerking op SAFE-projecten." Door wie die uitleg werd gegeven, staat er niet bij.

Het kabinet trekt er wel conclusies uit. Aan CDA-Kamerlid Van Landschot zegde het toe zich bij een volgende SAFE-ronde "wederom in te zetten voor deelname aan gezamenlijke projecten". Nederland gaat partnerlanden vooraf "actief benaderen". Die volgende ronde komt eraan. Volgens het Brusselse persbureau Agence Europe wil de Commissie voor het einde van 2026 een tweede ronde openen. Daarin zit 10 tot 12 miljard euro die andere landen lieten liggen. Mogelijk gaat die ronde open voor alle 27 lidstaten.

Schulden buiten de boeken
Naast de Europese route werkt Nederland aan een tweede spoor. Samen met het Verenigd Koninkrijk, Finland en Polen zet het kabinet een Multilateraal Defensiemechanisme op. De vier landen willen het mechanisme in 2027 oprichten, via een verdrag. De Britse minister van Financiën Rachel Reeves legde in juli uit wat het voordeel is. Landen kunnen er samen wapens mee kopen en voorraden aanleggen "buiten de balans". In gewone taal: de kosten tellen niet mee in de officiële staatsschuld. In de bijlage bij de Kamerbrief staat dat het kabinet de oprichting met NAVO-bondgenoten "verkent".

Ambtenaren zien een gat in de verantwoording
De ambtelijke beslisnota, waarin ambtenaren de minister adviseren de brief te tekenen, laat zien dat Defensie nog niet is ingericht op de groeiende stroom Europees geld. "De toenemende mogelijkheden voor externe financiering vergroten de uitvoeringslast," schrijft de directeur-generaal Beleid op 10 september. Rollen, verantwoordelijkheden, expertise en "verantwoording" vragen volgens hem nog "nadere inrichting".

Anders gezegd: wie bij Defensie verantwoordelijk is voor EU-geld en hoe het ministerie daarover verantwoording aflegt, is nog niet geregeld. Die passage staat niet in de brief aan de Kamer. Onder het kopje "financiële overwegingen" vermeldt de nota dat de brief "geen financiële implicaties" heeft.

Het kabinet ziet het anders
Het kabinet onderbouwt zijn koers in de brief zelf. Europa moet volgens Yeşilgöz "meer verantwoordelijkheid nemen voor de eigen veiligheid", omdat de Russische dreiging toeneemt. Gezamenlijke aankopen leveren volgens het kabinet schaalvoordelen op en zorgen ervoor dat legers makkelijker samen kunnen optreden.

De voorwaarden van de Oekraïne-lening stimuleren volgens de brief aankopen bij Europese en Oekraïense wapenbedrijven. Daar profiteert ook de Nederlandse industrie van. Bij een nieuwe SAFE-ronde wil Nederland het geld beperken tot aankopen die landen samen doen. Schoof hield in december vol dat de Oekraïne-lening geen eurobond is, omdat Oekraïne het geld moet terugbetalen.

Wat er nog komt
De komende maanden volgen de beslissingen elkaar snel op. Brussel opent de tweede SAFE-ronde. De Europese Commissie wil in de EU-begroting voor 2028 tot en met 2034 volgens de bijlage 131 miljard euro reserveren voor defensie, veiligheid en ruimtevaart. Het Kamerdebat over Europese defensiesamenwerking, waarvoor de brief bedoeld is, moet nog plaatsvinden.

Het woord eurobonds komt in de brief van Yeşilgöz nergens voor. De leningen heten SAFE en Oekraïne-lening. Het principe erachter is hetzelfde: Brussel leent op naam van de EU, met als onderpand een begroting die de lidstaten betalen. Via die begroting staat Nederland mee garant, ook als het zelf geen cent leent.