De versnelling hangt samen met toenemende geopolitieke spanningen. Ook de relatie met de Verenigde Staten speelt mee. Washington voerde importheffingen in tegen IJsland en president Donald Trump uitte zich publiekelijk over Groenland. Dat alles zet de veiligheid van het Noord-Atlantische gebied hoger op de agenda in Reykjavik.

Snellere koers richting Brussel
De regeringscoalitie in IJsland had beloofd om uiterlijk in 2027 een referendum te houden over het hervatten van EU-toetredingsgesprekken. Die gesprekken werden in 2013 stopgezet. Nu lijkt dat tijdpad te worden vervroegd. Volgens ingewijden zal het parlement binnen enkele weken een datum aankondigen.

De afgelopen maanden vonden veel politieke bezoeken plaats. Europese politici reisden naar Reykjavik en IJslandse bewindslieden bezochten Brussel. Als de bevolking instemt, kan IJsland volgens bronnen zelfs sneller toetreden dan andere kandidaatlanden.

EU-uitbreidingscommissaris Marta Kos zei hierover: ‘Het gesprek over uitbreiding verschuift. Het gaat steeds meer over veiligheid, over ergens bij horen en over het behouden van ons vermogen om te handelen in een wereld van concurrerende machtsblokken. Dit raakt alle Europeanen.’

Veiligheid weegt zwaarder
Ook Commissievoorzitter Ursula von der Leyen liet zich positief uit. Na overleg met premier Kristrún Frostadóttir zei zij dat de samenwerking ‘stabiliteit en voorspelbaarheid biedt in een onrustige wereld’.

IJsland heeft geen eigen leger. Het land vertrouwt op de NAVO en een defensieverdrag met de VS uit 1951. Een EU-functionaris zei dat het ‘verontrustend moet zijn voor een klein land’ dat IJsland meerdere keren werd genoemd in een toespraak van Trump.

Oude knelpunten keren terug
IJsland diende in 2009 een aanvraag in voor EU-lidmaatschap, tijdens een zware financiële crisis. In 2013 werden de gesprekken bevroren en in 2015 werd de kandidaatstatus ingetrokken. Volgens oud-president Guðni Thorlacius Jóhannesson is toetreding nog steeds geen vanzelfsprekendheid.

Het grootste struikelblok blijft de visserij. ‘Uiteindelijk draait het om vis, dat was altijd het probleem,’ zei een EU-functionaris. Wel is de situatie veranderd doordat het Verenigd Koninkrijk geen EU-lid meer is, wat eerdere spanningen kan verminderen.

IJsland is al onderdeel van de Europese Economische Ruimte en Schengen. Veel EU-regels gelden al. Voor 2013 waren 11 van de 33 onderhandelingshoofdstukken afgerond. ‘Op papier zou het niet zo moeilijk zijn; het zou zelfs maar een jaar kunnen duren,’ zei een EU-bron. Anderen waarschuwen dat zo’n tijdpad te ambitieus is. Na afronding van eventuele onderhandelingen moet de bevolking opnieuw stemmen over definitieve toetreding.