De waarschuwing staat in een gezamenlijke brief aan informateur Rianne Letschert. De brief is ondertekend door de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), het Genootschap van Hoofdredacteuren, Free Press Unlimited, de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) en NDP Nieuwsmedia.

Plannen om Woo te beperken
Aanleiding voor de brief zijn signalen uit de ambtenarij en de politiek. Daar wordt gesproken over het aanpassen van de Woo om de uitvoering te verlichten. Ook noemde CDA-leider Henri Bontenbal de Woo onlangs nog een 'doorn in het oog'. Concrete ideeën zijn onder meer het beperken van de omvang van Woo-verzoeken en het uitsluiten van interne documenten. Onoemde CDA-leider Henri Bontenbal de Woo onlangs nog een 'doorn in het oog'.

Het gaat dan om e-mails, ambtelijke adviezen en conceptstukken. Ook wordt gekeken naar strengere uitzonderingsgronden om informatie te weigeren. Voorstanders zeggen dat dit nodig is om de werkdruk bij overheidsinstanties te verlagen.

De mediaorganisaties zien dat anders. Zij schrijven dat zulke ingrepen “prematuur, verontrustend en funest” zijn voor de openbaarheid van bestuur.

Kernprobleem ligt elders
Volgens de ondertekenaars ligt het probleem niet bij de wet zelf. De lange doorlooptijden en hoge werkdruk komen vooral door gebrekkige informatiehuishouding bij de overheid. Ook speelt de bestuurscultuur een grote rol.

Openbaarheid wordt volgens hen nog te vaak gezien als een risico, in plaats van als een basisvoorwaarde voor democratie. Dat leidt tot trage besluitvorming en terughoudendheid bij het vrijgeven van documenten.

“Het inperken van de openbaarheidswetgeving raakt rechtstreeks aan de controlerende functie van journalisten,” schrijven de organisaties in de brief.

Interne documenten cruciaal
De brief gaat uitgebreid in op het belang van interne stukken. Juist e-mails, concepten en ambtelijke adviezen laten zien hoe besluiten tot stand komen. Het structureel uitsluiten van deze documenten zou volgens de organisaties neerkomen op een directe beperking van transparantie.

Zolang beleid en besluitvorming grotendeels schriftelijk plaatsvinden, zijn deze documenten onmisbaar. Het weghalen ervan uit de Woo betekent volgens de brief een stap terug naar een situatie van vóór de openbaarheid.

Wet nog niet geëvalueerd
De Woo is pas in 2022 ingevoerd, na jaren van debat in het parlement. De wet verving de oude Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Volgens de organisaties is het te vroeg om nu al ingrijpende wijzigingen door te voeren.

Een wettelijke evaluatie van de Woo, die normaal vijf jaar na invoering plaatsvindt, heeft nog niet plaatsgevonden. Lopende onderzoeken naar de werking van de wet zijn bovendien nog niet afgerond. Volgens de brief is het risico groot dat snelle aanpassingen leiden tot minder transparantie, zonder dat duidelijk is of de wet zelf tekortschiet. 

Alternatieven voor wetswijziging
In plaats van het beperken van rechten, doen de organisaties concrete voorstellen om de uitvoering te verbeteren. Zij pleiten voor investeringen in informatiehuishouding en informatiespecialisten binnen de overheid.

Ook vragen zij om een onafhankelijkere positie voor Woo-ambtenaren. Interne besluitvorming moet sneller en minder omslachtig. Daarnaast wijzen zij op bestaande best practices, zoals richtlijnen die eerder zijn opgesteld door de VVOJ en de Open State Foundation. Volgens de ondertekenaars kunnen deze maatregelen de werkdruk verlagen zonder het recht op openbaarheid aan te tasten.

Vertrouwen staat op het spel
De brief benadrukt dat openbaarheid essentieel is voor vertrouwen in overheid en politiek. Journalisten hebben toegang tot overheidsinformatie nodig om hun controlerende taak goed te kunnen uitvoeren.

Als dat recht wordt ingeperkt, raakt dat niet alleen de media, maar ook burgers. Transparantie is volgens de organisaties geen luxe, maar een fundament van de democratische rechtsstaat.