Minister van Defensie Dilan Yeşilgöz (VVD) vindt de uitzonderingen noodzakelijk. De krijgsmacht moet volgens haar sneller kunnen trainen voor een mogelijk militair conflict. Vergunningen en andere procedures zitten daarbij te vaak in de weg. „Defensie zit echt klem tussen de regels”, zegt Yeşilgöz tegen Nieuwsuur.

Van loopgraven tot drones
De nieuwe Wet op de defensiegereedheid moet militairen vijf jaar lang meer speelruimte geven. Het gaat bijvoorbeeld om nachtelijke schietoefeningen, het gebruik van drones en het graven van loopgraven.

Voor sommige counterdrone-oefeningen moet Defensie nu maanden wachten op een vergunning. Ook het graven op militaire terreinen is aan beperkingen gebonden.

Volgens Yeşilgöz past dat niet meer bij de huidige veiligheidssituatie. „We dachten allemaal dat loopgraven tot het verleden zouden horen. Opeens zien we in Oekraïne dat het volop wordt gebruikt. Dat betekent dat we ook, gewoon op ons eigen oefenterrein, daarmee zouden moeten kunnen oefenen. Maar we mogen niet eens graven.”

De minister wil voorkomen dat Nederlandse militairen voor zulke trainingen steeds naar het buitenland moeten. „Wij hebben echt minder regeldruk nodig, anders blijven we onze mensen naar het buitenland sturen.”

Uitzondering rond Natura 2000
De nieuwe wet gaat verder dan alleen het versnellen van vergunningen. Voor zogenoemde gereedstellingsactiviteiten van Defensie wordt ook een uitzonderingsregeling opgenomen voor activiteiten rond Natura 2000-gebieden.

Defensie hoeft daarvoor onder voorwaarden geen reguliere omgevingsvergunning voor een Natura 2000-activiteit te hebben. De uitzondering mag volgens het kabinet worden gebruikt wanneer geschikte alternatieven ontbreken. Zaken als tijdsdruk, internationale verplichtingen en de operationele geloofwaardigheid van de krijgsmacht kunnen daarbij meewegen.

Europese regels bieden daarvoor mogelijkheden. Defensiegereedheid kan onder omstandigheden gelden als een „dwingende reden van groot openbaar belang”. Ook openbare veiligheid en crisissituaties kunnen een grond vormen om uitzonderingen op natuurregels toe te staan.

Dat betekent niet dat alle natuurregels voor Defensie verdwijnen. Europese wetgeving blijft gelden en de uitzonderingsmogelijkheden zijn aan voorwaarden gebonden.

FVD: waarom kan dit bij boeren niet?
Juist daar ontstaat een gevoelige politieke discussie. Forum voor Democratie wees eerder erop dat boeren jarenlang met dezelfde Europese natuurregels zijn geconfronteerd.

FVD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen vindt dat het kabinet met twee maten meet. Waar Defensie vanwege het nationale belang meer mogelijkheden krijgt, bleven agrarische bedrijven volgens hem vastzitten in stikstofbeperkingen, vergunningstrajecten en rechtszaken.

Boeren konden de afgelopen jaren te maken krijgen met beperkingen vanwege stikstofneerslag op beschermde natuur. Sommige bedrijven werden uitgekocht, terwijl andere ondernemers hun plannen niet konden uitvoeren of hun bedrijfsvoering moesten aanpassen.

De kritiek komt op een gevoelig moment. Het kabinet werkt tegelijkertijd aan nieuwe stikstofmaatregelen voor de landbouw. Daarmee wordt de vraag opnieuw actueel welke maatschappelijke belangen zwaar genoeg wegen om uitzonderingen op natuurregels te rechtvaardigen.

‘Poetin niet onder de indruk van een natuurpark’
Ook natuurorganisaties maken bezwaar tegen de extra ruimte voor Defensie. Natuurmonumenten vreest onder meer verstoring tijdens het broedseizoen. Directeur Jeroen de Koe is bovendien bang dat tijdelijke uitzonderingen uiteindelijk permanent worden. „De natuur wordt altijd als een soort afvoerputje beschouwd. Zo lijkt het althans. En dat frustreert me. De natuur is gewoon essentieel voor ons leven en voor de soorten die er leven.”

Yeşilgöz erkent dat militaire activiteiten gevolgen kunnen hebben voor de omgeving. Toch stelt ze dat de veiligheid van Nederland uiteindelijk zwaar moet wegen. „Dat zijn reële zorgen. Maar de harde waarheid is ook: Poetin is niet onder de indruk van een natuurpark. We zien wat er gebeurt in Oekraïne en we willen dat onze mensen paraat kunnen staan voor uw en mijn veiligheid.”

Ook woningbouw kan geraakt worden
Niet alleen natuurorganisaties maken zich zorgen. Rond vliegbasis Gilze-Rijen ervaren bewoners nu al hinder van militaire helikopters. Voor 275 woningen zijn maatregelen nodig vanwege geluid en trillingen van laagvliegende Chinooks.

Burgemeester Derk Alssema begrijpt de militaire noodzaak, maar ziet ook grenzen. „Als we kijken naar de overlast die er is voor de inwoners en de leefbaarheid, dan vinden we ook dat daar een grens bereikt is.”

Meer militaire vluchten kunnen bovendien botsen met woningbouw. Als regelmatig laag over een geplande woonwijk wordt gevlogen, kan het moeilijker worden om aan te tonen dat daar een aanvaardbaar woon- en leefklimaat bestaat.

Hoogleraar bestuursrecht Kars de Graaf waarschuwt eveneens voor te ruime uitzonderingen. Volgens hem bestaan er al mogelijkheden om het defensiebelang zwaar te laten wegen. De nieuwe wet doet daar nog een schep bovenop.

Daarmee draait de discussie over de wet uiteindelijk om een bredere vraag. Nederland kent strenge regels om beschermde natuur te ontzien, maar het kabinet vindt dat daarvan voor de militaire gereedheid onder voorwaarden moet kunnen worden afgeweken.