Dat uitstel kwam geen dag te vroeg. In de senaat dreigde zijn wet vast te lopen. Zelfs coalitiepartijen VVD en CDA waren niet zeker van steun. Ook BBB, JA21 en PRO hadden grote bezwaren. De kritiek draait vooral om één gevoelig punt: belasting betalen over winst die nog niet is verzilverd.

Papieren winst belasten
De wet moet vanaf 2028 regelen hoe spaargeld, beleggingen en vastgoed worden belast. Dat dossier sleept al jaren. De Hoge Raad zette in 2021 een streep door het oude systeem, waarbij de Belastingdienst uitging van een fictief rendement. Sindsdien zoekt Den Haag naar een heffing over werkelijk rendement.

Het voorstel dat nu op tafel ligt, is een compromis. Spaargeld en beleggingen worden jaarlijks belast over rendement en waardestijging. Ook als aandelen niet zijn verkocht. Voor vastgoed en aandelen in startende ondernemingen geldt een andere route: daar wordt pas afgerekend bij verkoop.

Juist dat verschil zorgt voor woede. Beleggers kunnen straks belasting moeten betalen over koerswinst die alleen op papier bestaat. Daalt de beurs later weer, dan is de belasting al betaald.

Een meerderheid in de politiek wil liever een volledige vermogenswinstbelasting. Daarbij betaal je pas als je winst echt binnen hebt, bijvoorbeeld bij verkoop van aandelen. Maar volgens het kabinet kan de Belastingdienst dat systeem voorlopig niet aan.

Senaat wil eerst nieuw totaalpakket
Eerenberg probeert de wet nu te redden met aanpassingen. Op tafel liggen opties als ruimere verliesverrekening, een lager tarief, een hoger heffingsvrij inkomen en een bredere definitie van startups. De Tweede Kamer moet zich daar opnieuw over buigen. Daarna kan een aanvulling op de wet, een novelle, naar de Eerste Kamer.

Senatoren willen daarom niet nu al stemmen. Zij willen eerst weten welk pakket zij uiteindelijk beoordelen, en vooral hoe het wordt betaald. “Het moet duidelijk zijn welk voorstel wij beoordelen”, zegt VVD-senator Marjolein van der Linden. “Wij zijn nog steeds hoopvol dat de staatssecretaris met een oplossing komt.”

Ook onafhankelijk senator Toine Beukering haalde hard uit naar de box 3-wet. Volgens hem raakt het voorstel aan “de verhouding tussen burger en Staat”. De overheid mag volgens Beukering geen belasting heffen over winst die een burger niet heeft ontvangen. “Misschien is geen inkomen. Verwachting is geen rendement. En papieren winst is geen draagkracht”, zei hij.

Zijn scherpste voorbeeld ging over de belegger die op 31 december een hogere portefeuille ziet, maar niets verkoopt en niets ontvangt. Als de beursstand kort daarna weer zakt, blijft de aanslag toch staan. “Dat is geen belastingheffing over inkomen. Dat is belastingheffing over een screenshot van oudejaarsavond. De champagne is voor de fiscus; de kater is voor de burger.” Volgens Beukering belast de wet geen draagkracht, maar “schijnkracht”, en hoort zij “niet in het Staatsblad, maar in de prullenbak”.

‘Een gotspe’
De ergernis over het proces is groot. De senaat behandelt een wet waarvan iedereen weet dat die nog ingrijpend wordt aangepast. BBB-senator Bart Kroon noemt dat ronduit vreemd. “Het feit dat we hier een wet aan het behandelen zijn waarvan we al maanden weten dat die significant gewijzigd gaat worden op initiatief van de indiener zelf, is een gotspe.”

Die kritiek raakt de kern. De Tweede Kamer stemde eerder al met tegenzin in, vooral omdat er vanaf 2028 anders opnieuw een groot gat ontstaat. De huidige tijdelijke box 3-heffing levert minder op dan gepland. Volgens het kabinet gaat het om 2,4 miljard euro per jaar.

Dat bedrag hangt als een molensteen om het debat. Het kabinet wil een stelsel dat juridisch houdbaar is, uitvoerbaar blijft en tegelijk miljarden blijft opleveren. Dat is precies waarom het dossier telkens vastloopt.

Begroting onder druk
Onder de technische discussie ligt een bredere politieke strijd. Box 3 moet volgens eerdere uitspraken van Eerenberg “grosso modo 9 miljard euro belastinginkomsten” opleveren. Critici vinden dat de discussie daardoor verkeerd begint. Niet eerlijkheid of eenvoud staat voorop, maar de opbrengst voor de schatkist.

JA21-Kamerlid Michiel Hoogeveen zei eerder: “Te lang is box 3 ontworpen vanuit één vraag. Wat moet het opbrengen? Budgetneutraliteit als vertrekpunt. En daar ging het precies mis.”

Ook 50PLUS-senator Martin van Rooijen vindt dat het kabinet het begrip werkelijk rendement verkeerd invult. “Eerlijk is om vermogen te belasten op het moment dat je de vermogensgroei ook werkelijk realiseert, door bij verkoop te incasseren”, zei hij eerder.

Volgens Van Rooijen wordt bij aandelen juist geen werkelijk rendement belast, maar een papieren stijging. Hij noemde dat “de wereld op zijn kop”.

Prinsjesdag wordt nieuw kantelpunt
Voorlopig krijgt Eerenberg lucht. Maar de problemen zijn niet weg. Op Prinsjesdag moet duidelijk worden welke wijzigingen het kabinet precies wil doorvoeren. Dan komt ook de rekening op tafel.

Want elke versoepeling kost geld. En volgens de begrotingsregels moet dekking binnen Financiën worden gevonden. Dat betekent al snel: andere belastingen omhoog, of elders snijden.

Daarmee is de stemming uitgesteld, maar de politieke pijn niet opgelost. Box 3 blijft een hoofdpijndossier. De senaat heeft Eerenberg nog één kans gegeven. Na de zomer moet blijken of hij een wet kan leveren die eerlijk, uitvoerbaar én betaalbaar is. Tot nu toe is juist die combinatie steeds de achilleshiel gebleken.