Dat komt op een slecht moment. De begroting staat toch al onder druk. Bezuinigingen op AOW, WIA en WW liggen politiek moeilijk. Ook richting Prinsjesdag moeten nog miljarden worden gevonden. Daardoor is het debat over box 3 niet alleen een fiscaal dossier. Het kan een nieuwe begrotingscrisis worden.

De sfeer rond de wet is ronduit slecht. In Den Haag vallen woorden als “klucht”, “onuitvoerbaar”, “peperduur”, “Frankenstein-wet” en “Pandora’s box 3”. Dinsdag moet Eerenberg in de Eerste Kamer proberen te redden wat er nog te redden valt.

Belasting over winst die er nog niet is
De kern van de kritiek is simpel. In de tijdelijke wet gaan beleggers jaarlijks belasting betalen over waardestijgingen van hun beleggingen. Ook als zij hun aandelen nog niet hebben verkocht. Het tarief staat op 36 procent.

Daarmee kan iemand belasting moeten betalen over winst die alleen op papier bestaat. De aandelen kunnen daarna weer dalen. Dan is de belasting al betaald, terwijl het geld nooit echt op de rekening heeft gestaan.

Voor vastgoed en startende ondernemingen komt wel een uitzondering. Daar wordt pas afgerekend als winst daadwerkelijk is behaald. Juist dat verschil voedt de kritiek. Waarom moeten beleggers in aandelen wel betalen over papieren winst, terwijl andere vermogenscategorieën worden ontzien?

Een meerderheid in beide Kamers wil eigenlijk een vermogenswinstbelasting. Daarbij betaal je pas belasting wanneer je winst maakt bij verkoop. Maar dat systeem kan niet snel genoeg worden ingevoerd. Daarom kwam het kabinet met een tijdelijke tussenoplossing. De Tweede Kamer stemde daar eerder met tegenzin mee in. De Eerste Kamer is veel minder overtuigd.

CDA, BBB, JA21 en PRO morren
Voor Eerenberg wordt vooral de houding van het CDA spannend. Die partij zit in de coalitie, maar wilde nog niet zeggen of zij de wet steunt. Ook BBB ziet weinig in het voorstel. JA21 voelt er niets voor. PRO is evenmin tevreden.

De kritiek komt niet alleen uit de politiek. De Raad van State was hard over de wet. Ook de Belastingdienst zelf ziet grote uitvoeringsproblemen. Dat maakt het voorstel extra kwetsbaar in de senaat, waar uitvoerbaarheid en juridische houdbaarheid zwaar wegen.

Eerenberg probeert de kritiek te dempen met een pakket mogelijke reparaties. Hij noemt dat een “keuzemenu”. Daarin staan opties zoals ruimere verliesverrekening, een lager tarief van 36 naar 35 procent, een hoger heffingsvrij inkomen of een ruimere definitie voor startups.

Maar het is onzeker of dat genoeg is. Feitelijk vraagt het kabinet de senaat om nu akkoord te gaan met een omstreden wet, in ruil voor reparaties later. Dat ligt gevoelig.

De schatkist wil 9 miljard
Onder de technische discussie ligt een groter probleem. Box 3 moet veel geld blijven opleveren. Eerenberg zei eerder in een Kamerdebat dat box 3 “grosso modo 9 miljard euro belastinginkomsten” oplevert. Zijn inzet is dat aanpassingen dat bedrag niet verbeteren of verslechteren.

Daarmee begint de discussie volgens critici aan de verkeerde kant. Niet de vraag wat eerlijk, begrijpelijk en juridisch houdbaar is, staat centraal. Maar de vraag hoe de staat zijn miljarden binnenhaalt.

JA21-Kamerlid Michiel Hoogeveen verwoordde dat scherp. “Te lang is box 3 ontworpen vanuit één vraag. Wat moet het opbrengen? Budgetneutraliteit als vertrekpunt. En daar ging het precies mis.” Volgens JA21 moet eerst een goed stelsel worden ontworpen. Pas daarna moet worden gekeken wat dat betekent voor de begroting.

Ook 50PLUS-senator Martin van Rooijen is kritisch. Hij vindt dat het kabinet het begrip werkelijk rendement verkeerd gebruikt. “Eerlijk is om vermogen te belasten op het moment dat je de vermogensgroei ook werkelijk realiseert, door bij verkoop te incasseren”, zei hij eerder.

Volgens Van Rooijen wordt bij aandelen geen werkelijk rendement belast, maar een niet-geïncasseerde stijging. “Voor aandelen wordt dus niet het werkelijke rendement belast, terwijl dat wel de bedoeling van de wet is. Alleen de papieren waardestijging die je niet hebt geïncasseerd.” Hij noemde dat “de wereld op zijn kop”.

Musk en Constantijn mengen zich
De kritiek bleef niet beperkt tot Den Haag. Ook prins Constantijn en techmiljardair Elon Musk mengden zich in het debat. Zij waarschuwden dat beleggers en ondernemers hun geld sneller naar het buitenland kunnen verplaatsen als Nederland belasting heft over papieren waardestijgingen.

Hun punt: wie belasting moet betalen over winst die nog niet is verzilverd, kan gedwongen worden bezit te verkopen om de fiscus te betalen. Dat kan vooral startups en groeibedrijven raken. Het kabinet ging daarna opnieuw kijken naar aanpassingen, maar de nieuwe menukaart heeft de kritiek nog niet weggenomen.

Kabinet tussen fiscus en senaat
Voor Eerenberg is de opdracht bijna onmogelijk. Hij moet een wet verdedigen die door velen wordt gezien als te ingewikkeld, te duur en moeilijk uitvoerbaar. Tegelijk kan hij het voorstel niet zomaar laten vallen, omdat de begroting dan een nieuwe dreun krijgt.

De huidige heffing in box 3 staat al jaren onder druk door uitspraken van de Hoge Raad. Er moet dus iets gebeuren. Maar de vraag is of deze tijdelijke wet niet opnieuw een juridisch en politiek moeras wordt.

Als de Eerste Kamer de wet wegstemt, moet het kabinet snel op zoek naar 2,4 miljard euro per jaar. Dat geld is er niet zomaar. En met Prinsjesdag in zicht is de ruimte klein. Daarom kijkt het hele kabinet mee wanneer Eerenberg dinsdag naar de senaat gaat.