Die voorstelling blijkt na vergelijking met historische bronnen veel ingewikkelder, schrijft Esther Ephraim in een uitgebreide analyse op X. Herzl schreef inderdaad over een gebied „van de Beek van Egypte tot de Eufraat”. Maar de NOS laat cruciale context weg: in zijn dagboek noteerde Herzl daar direct bij dat het ging om ideeën die hij met de zionistische politicus Max Bodenheimer had besproken. „Dit zijn Bodenheimers ideeën, deels uitstekend”, schreef hij. Dat is iets anders dan bewijs voor een vastomlijnd zionistisch masterplan om het Midden-Oosten van de Nijl tot de Eufraat te veroveren. 

Van dagboeknotitie naar ‘ideaal’
Juist daar zit een belangrijk verschil met de NOS-video. De omroep noemt Groot-Israël „een ideaal van de grondlegger van het zionisme, Theodor Herzl” en zegt dat hij het baseerde op een Bijbelpassage waarin God land belooft aan de nakomelingen van Abraham. Daarna volgt de mededeling dat Herzl „het over een gebied van de rivier de Eufraat tot de Nijl” had.

De historische bronnen geven geen zo eenduidig beeld. In Herzls bekendste politieke geschrift, Der Judenstaat uit 1896, worden Palestina én Argentinië genoemd als mogelijke locatie voor een Joodse staat. „We nemen wat ons wordt gegeven”, schreef hij. Een jaar later legde het eerste Zionistische Congres in Bazel als officieel doel vast: een publiekrechtelijk verzekerde „woonplaats in Palestina” voor het Joodse volk. Grenzen van Nijl tot Eufraat staan daar niet in. Herzl liet in 1903 bovendien zelfs een Brits voorstel voor een Joods gebied in Oost-Afrika onderzoeken. 

Ook „de Nijl” is minder vanzelfsprekend dan de NOS-visualisatie suggereert. Genesis spreekt over de „rivier van Egypte”, maar over de precieze geografische betekenis daarvan bestaat al lang discussie. Bij verwante Bijbelteksten wordt vaak de Wadi el-Arish in de Sinaï als zuidwestelijke grens genoemd. Andere onderzoekers lezen Genesis 15 juist als een verwijzing naar de Nijl of een oostelijke Nijlarm. Eén moderne kaart met een dikke lijn langs de Nijl is dus een interpretatie, geen onomstreden Bijbelse grens. 

Kaarten bestaan al decennia als propaganda
De kritiek werd extra scherp omdat kaarten van een Israël dat vrijwel het hele Midden-Oosten opslokt een lange propagandageschiedenis hebben.

De Cornell University Library bewaart bijvoorbeeld een kaart uit 1967, gemaakt door de Palestijnse jurist Issa Nakhleh voor het Arab Higher Committee for Palestine. Daarop worden Syrië, Libanon, Jordanië, Irak, de Sinaï en delen van Saudi-Arabië voorgesteld als gebied dat Joden zouden willen veroveren. Het pamflet beweerde zelfs dat de oorspronkelijke kaart tijdens de Tweede Wereldoorlog in een kluis van de familie Rothschild was gevonden. Voor die bewering bestaat volgens de catalogus geen bewijs. 

Cornell bezit ook een andere „Groot-Israël”-kaart die voor het eerst verscheen in een Iraanse uitgave uit 1985 van de vervalste Protocollen van de Wijzen van Sion. Daar wordt het vermeende Israëlische rijk als een slang over het Midden-Oosten getekend. De catalogus plaatst beide kaarten bij het idee van een geheim Joods plan voor territoriale overheersing. Cornell merkt daarbij wel expliciet op dat de toelichtingen afkomstig zijn van verzamelaar PJ Mode en niet noodzakelijk de visie van de universiteit zelf weergeven. 

Nakhleh zelf verscheen in 1981 als spreker op een congres van het Institute for Historical Review. Het United States Holocaust Memorial Museum beschrijft dat instituut als een organisatie die conferenties en publicaties gebruikte om Holocaustontkenning te verspreiden. 

Opvallende bronkeuze NOS
Op de kaart die NOS op 3 toont, staat onderaan de naam Middle East Political and Economic Institute (MEPEI). Dat is een Roemeense denktank. De organisatie presenteerde zich als onafhankelijk, maar werkte meerdere keren officieel samen met Iraanse instellingen. Zo organiseerde MEPEI in 2018 een conferentie met de Iraanse ambassade in Roemenië en het aan het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken verbonden Institute for Political and International Studies. Ook later kwamen zulke samenwerkingen voor. 

Israëlische hardliners geven discussie wel nieuwe voeding
Daar staat tegenover dat de term „Groot-Israël” niet uitsluitend uit propaganda bestaat. De huidige Israëlische regeringspolitiek kent daadwerkelijk sterke annexationistische stromingen.

Premier Benjamin Netanyahu zei in augustus 2025 tijdens een interview dat hij zich „zeer” verbonden voelde met een visie die interviewer Sharon Gal vervolgens expliciet „Groot-Israël” noemde. Wat er precies op het amulet stond dat Gal hem daarbij gaf, was niet zichtbaar. Netanyahu noemde in zijn antwoord evenmin de Nijl of de Eufraat. 

Minister Bezalel Smotrich gaat concreter te werk. Hij presenteerde in 2025 plannen om grote delen van de Westelijke Jordaanoever onder Israëlische soevereiniteit te brengen. Eerder sprak hij bovendien achter een lessenaar met een kaart waarop ook Jordanië binnen Israël viel. De Israëlische regering liet toen aan Jordanië weten dat die kaart niet het officiële regeringsstandpunt vertegenwoordigde. Ook Itamar Ben-Gvir pleit voor hernieuwde Joodse vestiging in Gaza en voor vertrek van Palestijnen uit het gebied. 

Daarmee bestaat er wel degelijk een actueel debat over Israëlische territoriale uitbreiding. Maar tussen annexatie van de Westelijke Jordaanoever of hervestiging in Gaza en een officieel plan om een rijk van de Nijl tot de Eufraat te bouwen, zit een groot verschil.

Precies dat onderscheid vervaagt in de NOS-video. Een echte dagboekpassage van Herzl, een Bijbeltekst, moderne uitspraken van radicale Israëlische politici en een veel oudere traditie van maximalistische propagandakaarten worden samengebracht tot één doorlopende lijn. Historisch zijn die onderdelen lang niet zo eenvoudig aan elkaar te koppelen als de video suggereert.