Esajas werd in 2023 benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Burgemeester Femke Halsema speldde hem het lintje op vanwege zijn inzet voor diversiteit, inclusie en de bestrijding van discriminatie en racisme. Daarbij werden onder meer zijn werk voor The Black Archives, Kick Out Zwarte Piet en Black Lives Matter genoemd.  Nu wil hij de onderscheiding zelf niet langer dragen.

‘Woorden zijn niet genoeg’
De directe aanleiding is het omvangrijke onderzoek dat koning Willem-Alexander eind 2022 zelf liet beginnen naar de koloniale geschiedenis van zijn familie. Zo'n zestig onderzoekers werkten aan vijf boeken over de rol van de Oranjes tussen 1600 en 2025. De resultaten werden vrijdag in Leiden aan de koning aangeboden. 

De hoofdconclusie is stevig. De Oranjes steunden het Nederlandse kolonialisme eeuwenlang “met overtuiging en zonder wezenlijke bedenkingen”. Ze bepaalden het beleid meestal niet zelf, maar ondersteunden en legitimeerden het systeem. Ook stemden zij in met gewelddadig optreden tegen verzet en profiteerden zij financieel van de koloniën. Vooral uit Nederlands-Indië vloeiden grote bedragen naar het vorstenhuis.

Esajas zegt dat die bevindingen hem niet verbazen. Volgens hem bevestigt het onderzoek dat het koningshuis op verschillende manieren voordeel had van kolonialisme en slavernij.

Hij vindt het positief dat Willem-Alexander het onderzoek zelf heeft laten uitvoeren. Tegelijk vindt hij dat de koning na de presentatie verder had moeten gaan. “Woorden over verzoening en verbinding zijn niet genoeg zolang economische en raciale ongelijkheid blijven bestaan”, zei Esajas vanuit Ghana. 

Het lintje zag hij aanvankelijk als erkenning voor zijn maatschappelijke werk en dat van de organisaties waarmee hij actief was. In 2023 zei hij al “gemengde gevoelens” te hebben over koninklijke onderscheidingen en het koningshuis. Toch aanvaardde hij de onderscheiding toen als waardering voor onder meer The Black Archives en Kick Out Zwarte Piet. Na het nieuwe onderzoek trekt hij een andere conclusie en levert hij de onderscheiding in.

Lintje zorgde in 2023 voor flinke rel
Juist dat besluit is opvallend door de ophef rond zijn benoeming drie jaar geleden. De onderscheiding voor Esajas leidde in 2023 tot felle reacties. Drie mensen die zelf een koninklijke onderscheiding hadden gekregen, stuurden hun lintje terug omdat zij het oneens waren met zijn benoeming. Nog eens zes gedecoreerden maakten bezwaar bij de Kanselarij der Nederlandse Orden en zeiden te overwegen hetzelfde te doen. Volgens de Kanselarij was het destijds voor het eerst dat mensen hun eigen koninklijke onderscheiding teruggaven uit protest tegen de onderscheiding van iemand anders. 

De kritiek richtte zich vooral op Esajas' rol bij Kick Out Zwarte Piet. Tegenstanders verweten hem zich tegen Nederlandse tradities te keren. PVV-leider Geert Wilders reageerde destijds bijvoorbeeld met de woorden: “Mijn hemel. Zwarte Piet zelf heeft het veel meer verdiend!” NOS

Esajas zag die reacties juist als bewijs voor de noodzaak van zijn antiracismewerk. Hij noemde het destijds “zorgwekkend en problematisch” dat mensen dachten dat hij erop uit was de Nederlandse cultuur te vernietigen. Drie jaar later is het dus Esajas zelf die zijn onderscheiding terugstuurt.

Koning noemt onderzoek ‘schrijnend’
Willem-Alexander reageerde vrijdag zichtbaar kritisch op het verleden van zijn familie. Hij noemde de onderzoeksresultaten “schrijnend en confronterend” en zei dat de conclusies hem raken.

De koning erkende dat vroegere stadhouders en vorsten kolonialisme en slavernij actief ondersteunden en gewelddadig optreden tegen verzet goedkeurden. “Ik kan het verleden niet veranderen”, zei hij, maar hij wil naar eigen zeggen wel bijdragen aan het heden en de toekomst.

Volgens onderzoeksleider Gert Oostindie verdienen de Oranjes geen vrijstelling omdat hun opvattingen destijds breed werden gedeeld. “De tijdgeest is geen excuus”, stelde hij. Er bestonden ook toen andere opvattingen en de Oranjes hadden volgens hem een voorbeeld kunnen geven. 

Geen nieuwe herstelbetalingen
Premier Rob Jetten zegt “diep onder de indruk” te zijn dat de koning zelf opdracht gaf tot het onderzoek. Volgens hem kunnen de bevindingen bijdragen aan verzoening en aan meer bewustzijn over de gevolgen van het koloniale verleden. 

Nieuwe herstelbetalingen kondigt het kabinet naar aanleiding van het rapport echter niet aan. Jetten wijst op het programma dat al loopt sinds de excuses voor het slavernijverleden. Daarvoor trok het kabinet eerder 200 miljoen euro uit. 

Voor Esajas gaat dat niet ver genoeg. Waar zijn onderscheiding in 2023 anderen ertoe bracht hun lintje terug te sturen, keert hij zich nu zelf af van de koninklijke onderscheiding. De reden is ditmaal niet zijn activisme, maar de koloniale geschiedenis van het huis namens wie het lintje werd verleend.