Universitair docent ontmantelt Trouw-artikel over rechtse radicalisering
Het Kieskompas ligt opnieuw onder vuur. Terwijl dagblad Trouw eerder deze week meldde dat rechtse partijen radicaler en verder naar rechts zouden opschuiven, zet universitair docent Simon Otjes (Universiteit Leiden) daar grote vraagtekens bij. Volgens hem rammelt de analyse van de populaire stemhulp. “Het probleem is dat die conclusie op basis van hun modellen niet te rechtvaardigen is,” schrijft Otjes in een uitgebreide analyse.
In Trouw werd maandag groots uitgepakt met de bevindingen van het Kieskompas. PVV, VVD en BBB zouden in hun programma’s een stuk conservatiever en rechtser zijn dan twee jaar geleden. Directeur Willem Blanken sprak zelfs van “radicalisering op rechts”. Volgens hem wijten partijen als PVV, Forum en BBB veel maatschappelijke problemen vooral aan migratie, wat tot een duidelijke verschuiving naar rechts zou leiden.
BBB zou de meest opvallende draai hebben gemaakt. Waar de partij in 2023 nog dicht bij het politieke midden stond, schuift zij volgens Kieskompas inmiddels richting de PVV. Ook de VVD zou onder leiding van Dilan Yesilgöz nadrukkelijk afstand nemen van het midden. Links, zo concludeerde Trouw, blijft grotendeels op dezelfde plek.
Otjes: verkeerde meetlat
Otjes betwist die conclusie fel. Het probleem zit volgens hem in de manier waarop het Kieskompas de politieke ruimte in kaart brengt. De stemhulp gebruikt steeds wisselende stellingen om partijen te positioneren. Daarmee worden appels met peren vergeleken. “Om ontwikkelingen door de tijd te kunnen volgen, moet je dezelfde stellingen gebruiken. Voor zover duidelijk uit de documentatie is dit niet gedaan,” stelt hij op het platform Stuk Rood Vlees (SRV).
Hij geeft een voorbeeld: in 2021 werd ‘conservatisme’ gemeten aan de hand van vragen over geslachtsregistratie en wapenleveranties aan Israël. In 2025 zijn de stellingen echter totaal anders, bijvoorbeeld illegaliteit strafbaar stellen en het verplicht opnemen van asielzoekers. Daardoor kan een partij als de ChristenUnie in de ene meting conservatief lijken en in de andere progressief, zonder dat de partij zelf inhoudelijk veranderd is.
Otjes noemt dit een fundamentele fout. “If you want to measure change, don’t change what you measure.”
Eén dimensie is genoeg
Volgens Otjes is de werkelijkheid veel eenvoudiger dan het Kieskompas suggereert. Bijna alle partijen vallen keurig op één links-rechtsas, van Partij voor de Dieren aan de uiterste linkerkant tot Forum voor Democratie aan de rechterkant. De zogenoemde tweede dimensie – progressief versus conservatief – voegt volgens hem weinig toe. “De horizontale, algemene links-rechtsdimensie is dominant,” schrijft hij.
Het is niet de eerste keer dat de wetenschapper kritiek heeft op de stemhulp. Vier jaar geleden wees hij al op dezelfde fouten. Toen concludeerde hij op SRV: “Neem het advies van Kieskompas dus met een flinke korrel zout.” Die waarschuwing herhaalt hij nu. Met een knipoog citeert hij voormalig PvdA-leider Diederik Samsom: “Nou doet u het weer!”
