Het voorstel maakt het mogelijk dat chatplatforms berichten vrijwillig gaan scannen, meldt persbureau Reuters. Daarmee komt voor het eerst de deur open te staan naar controle van versleutelde communicatie. Verschillende lidstaten steunen die koers. Nederland, Slowakije, Polen en Tsjechië stemden tegen. 

Van verplicht naar “vrijwillig” scannen
De Europese Commissie wilde aanvankelijk dat alle berichten op platforms verplicht zouden worden gescand. Dat zou inhouden dat encryptie wordt doorbroken. De huidige versie maakt scanning optioneel. Bedrijven mogen zelf beslissen of zij in kunnen kijken in privéberichten wanneer zij dat nodig achten.

WhatsApp en Signal scannen niet. Zij gebruiken end-to-end-encryptie, waardoor alleen verzender en ontvanger berichten kunnen lezen. Zij geven aan hun systemen niet te willen aanpassen. Een meerderheid van de lidstaten vindt het compromis genoeg. Nederland niet.

Kamer dwong het kabinet tot een tegenstem
De positie van Nederland kwam pas duidelijk op tafel na een gespannen debat in de Tweede Kamer. Minister Foort van Oosten wilde zich aanvankelijk onthouden, omdat in het voorstel volgens hem “ook goede onderdelen” staan. Daarmee doelde hij onder andere op de komst van een Europees meldpunt waar lidstaten, politie en slachtoffers terecht kunnen.

De Kamer zag dat anders. Vrijwel alle fracties, met uitzondering van de VVD, vreesden dat vrijwillig scannen snel alsnog verplicht zou worden. Zij wezen op eerdere voorstellen die in dezelfde richting gingen.

Het spoeddebat hierover gebeurde op initiatief van FVD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen. GL-PvdA-Kamerlid Barbara Kathmann, die weigerde om de FVD-motie hierover te steunen en in plaats daarvan exact dezelfde motie opnieuw indiende, noemde het voorstel “in de kern problematisch”. BBB-leider Caroline van der Plas verwees naar het briefgeheim en zei dat de plannen “haaks staan op wat wij in Nederland normaal vinden”.

De Kamer nam uiteindelijk de motie-Kathmann aan en verwierp de oorspronkelijke identieke motie-Van Houwelingen, waarin staat dat de regering tegen moet stemmen en in Europa moet benadrukken dat de plannen risico’s vormen voor privacy, cyberveiligheid en het open internet. Daarmee moest Van Oosten zijn koers aanpassen.

Nog geen definitieve wet
De stemming van woensdag legt de positie van de lidstaten vast, maar de wet is nog niet rond. Er volgt nu overleg met het Europees Parlement. Daarna komt er een nieuwe stemronde.

Toch wijzen juristen erop dat dit moment belangrijk is. Als de scanning-onderdelen overeind blijven, kan het voor technologiebedrijven moeilijk worden om Europese wetgeving te ontwijken. Verschillende organisaties vrezen dat encryptie onder druk komt te staan, ook als scanning formeel vrijwillig blijft.

Voorbeelden uit het VK tonen mogelijke gevolgen
De discussie over digitale controle staat niet op zichzelf. Eerder dit jaar kwamen vergelijkbare maatregelen in het Verenigd Koninkrijk hard aan bij gewone gebruikers. Daar trad de Online Safety Act in werking, met verplichte leeftijdsverificatie en beperkingen op inhoud die meer doet dan alleen minderjarigen beschermen.

Grote platforms zoals Reddit en Discord hebben delen van hun sites geblokkeerd of afgeschermd voor mensen die zich niet identificeren. Honderden websites hebben Britse bezoekers volledig buitengesloten. Niet alleen pornosites, maar ook hobbysites en online communities.

Veel Britten mijden de nieuwe regels met VPN’s. Proton VPN meldde een stijging van het aantal Britse gebruikers van “meer dan 1800 procent”. De directeur zei daarover: “Dit laat duidelijk zien dat volwassenen zich zorgen maken over de impact van universele leeftijdsverificatie op hun privacy.”

De gevolgen gaan verder dan toegang. Wikipedia waarschuwde dat verplichte identificatie voor vrijwilligers kan leiden tot “stalking, datalekken of zelfs arrestaties door autoritaire regimes”.