In de uitzending van Radar laat Ruud de brief zien die hij van ING ontving. Daarin staat dat de bank heeft vastgesteld dat hij in elf maanden tijd 4.337 euro heeft uitgegeven bij Albert Heijn. De bank vraagt hem om uitleg.

“We vernemen graag welke tegenprestaties aan deze transacties ten grondslag liggen”, schrijft ING. Met andere woorden: Ruud moet verklaren waar zijn geld voor is gebruikt.

Daarnaast wil de bank weten waarom hij in tien maanden tijd 2.530 euro heeft overgemaakt naar HVC Energie BV. ING vraagt om facturen. Als Ruud die niet kan aanleveren, wordt hem zelfs gevraagd zijn meest recente belastingaangifte op te sturen.

Ruud is verbaasd en boos. “Wat gaat de bank doen met mijn gegevens?”, vraagt hij zich af in de uitzending.

‘Verplichting vanuit de overheid’
Ruud vraagt ING waarom hij deze vragen krijgt. Het antwoord dat hij ontvangt, is dat de bank handelt vanuit “een verplichting vanuit de overheid”.

Volgens Radar controleren Nederlandse banken al zeker vijftien jaar alle transacties van hun klanten. Het gaat daarbij niet alleen om duidelijke fraude of criminaliteit, maar ook om transacties die mogelijk verdacht zouden kúnnen zijn. Banken noemen die zelf “ongebruikelijk”.

Kritiek van voormalig toezichthouder
Simon Lelieveld, adviseur financieel onderzoek en voormalig hoofd toezicht bij de Nederlandse Vereniging van Banken, levert in Radar stevige kritiek op die werkwijze.

“Wij doen in Nederland al jaren te veel, omdat we ongebruikelijke transacties melden in plaats van verdachte transacties”, zegt hij. “Dat is een grote fout die ook een inbreuk maakt op de privacy. Daardoor worden mensen ten onrechte bestickerd alsof er iets aan de hand is.”

Volgens Lelieveld is het systeem doorgeslagen en worden burgers zonder concrete verdenking onder een vergrootglas gelegd.

Mag de bank dit wel?
De verplichtingen voor banken komen voort uit wetgeving die in 2008 werd aangescherpt. Banken moeten helpen voorkomen dat geld wordt witgewassen of wordt gebruikt voor de financiering van terrorisme. Daarom worden alle transacties van klanten automatisch gecontroleerd.

Als een bank zelf bepaalt dat een transactie ongebruikelijk is, mag zij vragen stellen aan de klant. Maar daar stopt het niet.

Zonder dat de klant daarvan op de hoogte is, kan de bank zulke transacties ook melden bij de Financial Intelligence Unit (FIU). Deze instantie valt onder het ministerie van Justitie en Veiligheid. De FIU beoordeelt vervolgens of de informatie wordt doorgestuurd naar opsporingsdiensten, zoals de politie.

Dat betekent in de praktijk dat alle bankklanten continu worden gemonitord. Ook normale uitgaven, zoals boodschappen of energierekeningen, kunnen aanleiding zijn voor vragen. De discussie over waar toezicht ophoudt en privacy begint, is daarmee opnieuw actueel.