De aanleiding voor het voorstel ligt bij de sterke toename van demonstraties in Nederland. De afgelopen jaren kwamen grote groepen mensen samen op plekken als het Malieveld, de Dam en het Museumplein. Volgens het kabinet liep de politie daarbij tegen beperkingen aan. Agenten mochten vooraf niet zomaar informatie verzamelen over deelnemers of hun online activiteiten. Dat maakte het volgens de regering lastiger om risico’s goed in te schatten.

Met het nieuwe wetsvoorstel wil het kabinet de politie “naar de 21ste eeuw” brengen, zoals minister van Justitie en Veiligheid David van Weel het omschreef. De politie krijgt meer ruimte om openbare online bronnen te doorzoeken en informatie te verzamelen over personen of groepen die mogelijk een bedreiging vormen voor de openbare orde.

Volgens de plannen mogen namen en berichten worden verzameld als er signalen zijn dat iemand of een groep mogelijk betrokken is bij “een ernstige bedreiging van de openbare orde”. Daarmee verschuift de focus van reageren op strafbare feiten naar het vroegtijdig signaleren van risico’s.

Experts spreken van ‘vergaand’ voorstel
Toch stuiten de plannen op stevige kritiek. Lector Willem Bantema, die onderzoek doet naar handhaving en digitalisering, noemt het voorstel “echt vergaand”. Hij zegt bij Trouw: “Ik ben er een beetje van geschrokken.” Volgens hem is modernisering van politiewerk nodig, maar gaat dit voorstel mogelijk te ver. “Gaan ze straks bijvoorbeeld bij iedereen van Extinction Rebellion rondkijken wat diegene zoal aan het doen is?”

Ook de Autoriteit Persoonsgegevens heeft eerder kritiek geuit. De toezichthouder vreest dat de grenzen van de wet onvoldoende duidelijk zijn en dat de politie in de praktijk meer gegevens zal verzamelen dan bedoeld. Er is bovendien zorg dat het gebruik van technologie kan leiden tot structureel volgen van burgers.

Zorgen over grondrechten
Niet alleen privacy staat ter discussie. Het College voor de Rechten van de Mens waarschuwde eerder dat het wetsvoorstel “aanzienlijke grondrechtelijke risico’s” met zich meebrengt. Daarbij gaat het onder meer om het recht op privacy, vrijheid van meningsuiting en demonstratievrijheid.

Volgens Bantema schuilt er ook een breder risico in preventief toezicht. “Demonstranten zijn niet per definitie relschoppers. En als je vaker preventief gaat kijken, loop je het risico op discriminatie of een onevenredige focus op groepen met afwijkende ideeën.”

Ook vanuit de politiek klinkt kritiek. Oud-Europarlementariër Rob Roos stelt dat het voorstel wijst op groeiend wantrouwen van de overheid richting burgers. “Hoe kan een regering beweren het volk te dienen – waaraan zij haar macht ontleent – terwijl zij datzelfde volk wantrouwt?” zegt hij. Hij spreekt zelfs van: “Dit zijn DDR-praktijken! Geen privacy. Geen democratie.”

Verdergaande plannen in voorbereiding
Volgens experts blijft het niet bij dit voorstel. Het kabinet werkt aan aanvullende maatregelen om online gedrag beter te kunnen monitoren. Minister Van Weel sprak al over voorbereidingen voor “een volgende stap”.

Daarbij wordt onder meer gekeken naar mogelijkheden om ook besloten groepen te volgen en om berichten die oproepen tot ordeverstoring te beperken of te verbieden. Dat raakt direct aan fundamentele vrijheden. Het ministerie erkende eerder al dat dergelijke maatregelen ingrijpen op het recht om vrij meningen te uiten, ook op sociale media.

Het wetsvoorstel markeert een verschuiving in het veiligheidsbeleid. De nadruk ligt steeds meer op preventie en het vroegtijdig signaleren van risico’s. Tegelijk groeit de discussie over de vraag waar de grens ligt tussen veiligheid en vrijheid.