De Moslimbroederschap heeft in bijna een eeuw tijd een uitgebreid mediastelsel opgebouwd dat zich steeds opnieuw weet aan te passen. Het werkt gefragmenteerd, zonder officieel centrum, maar de inhoud is opvallend uniform. Samen vormen de verschillende kanalen een echo die generaties Arabische kijkers bereikt.

De beweging werd in 1928 opgericht door Hassan al-Banna. Hij gebruikte al in de jaren dertig brochures en pamfletten om zijn ideeën te verspreiden. Later volgden tijdschriften zoals Al Dawa. In de jaren na de Arabische Lente, toen de Broederschap kortstondig de Egyptische president leverde, kreeg de organisatie toegang tot kranten en tv-studio’s.

Na het verlies van de macht in 2013 verhuisde een groot deel van de communicatiestrategie naar het buitenland. De beweging investeerde zwaar in nieuwe satellietzenders en online platforms. Zo ontstond een mediastelsel dat niet afhankelijk is van één land en dat ook na politieke tegenslagen operationeel blijft.

Mekameleen TV: flexibel en ongrijpbaar
De bekendste schakel is Mekameleen TV. De zender werd in het midden van de jaren 2010 opgericht in Turkije. De naam betekent “Wij gaan door”. Dat past bij het doel: het netwerk draaiende houden, ook in ballingschap.

In april 2022 stopte Mekameleen plots met uitzenden na Turkse druk vanuit Egypte. Een maand later verscheen de zender opnieuw, ditmaal vanuit Europese steden. Volgens een presentator wilde de redactie “opereren vanuit plekken die niet onder druk staan van Egyptische of Golfstaten”.

Het is onduidelijk wie Mekameleen precies bestuurt. De zender vermijdt papierwerk dat haar formeel aan de Broederschap zou koppelen. Daarom kunnen autoriteiten moeilijk ingrijpen. De inhoud is echter veelzeggend: lof voor oud-president en Broederschapsleider Mohammed Morsi, herhaald slachtofferschap en ruimte voor bondgenoten als Hamas.

Een netwerk van zenders en online kanalen
Mekameleen is slechts één knooppunt. Satellietkanalen zoals Al-Yarmouk en Watan vullen het aan. Op internet produceren kanalen zoals MaydanEG25 een constante stroom filmpjes en commentaar. Veel van deze programma’s bedienen zich van complottheorieën, sterke anti-seculiere retoriek en felle kritiek op Arabische regeringen die afstand nemen van de Broederschap.

Na de aanslagen van 7 oktober 2023, waarbij Hamas meer dan 1.200 Israëli’s doodde en honderden gijzelde, versterkten de kanalen hun toon. Berichten op X en YouTube noemden de aanval “verzet”, spraken van “uitroeiing” in Gaza en betichtten Arabische leiders van “verraad aan Palestina”.

Hamas, de Palestijnse tak van de Moslimbroederschap, is al sinds de oprichting in 1988 ideologisch verweven met de beweging. Het oorspronkelijke Handvest roept op tot de vernietiging van Israël en bevat expliciet antisemitische passages. Mediakanalen van de Broederschap hebben deze boodschap jarenlang versterkt en gezorgd dat Hamas een centrale positie houdt binnen het bredere islamistische discours.

De rol van Al Jazeera
Al Jazeera, de door Qatar gefinancierde nieuwszender, is geen formeel onderdeel van de Broederschap maar speelt wel een sleutelrol. Al sinds 1996 biedt de zender ruime aandacht aan prominente Broederschap-denkers. Het programma Sharia en het Leven, gepresenteerd door Yusuf al-Qaradawi, had zeventien jaar lang invloed op miljoenen kijkers. Hij prees zelfmoordaanslagen, gaf religieuze vergunningen voor geweld en verspreidde de doctrine van de Broederschap.

Na de val van de Broederschap in Egypte in 2013 verbleven verschillende gevluchte leden zelfs in hotels die door Al Jazeera werden betaald. Een oud-medewerker zegt: “Wanneer je voor hun nieuwszender werkt, moeten ze je gebruiken om de agenda van de Moslimbroederschap te promoten.”

Samen vormen de zenders, websites en sociale media-accounts een samenhangend landschap dat zich niets aantrekt van landsgrenzen. De boodschap blijft overal dezelfde, ook wanneer nationale hoofdstukken worden verboden. Daardoor behoudt de Broederschap invloed, zelfs waar ze politiek is uitgeschakeld.

Oproep tot aanpak van het mediasysteem
In Washington wordt opnieuw gesproken over het opnemen van bepaalde afdelingen van de Broederschap op de lijst van buitenlandse terreurorganisaties. In haar analyse waarschuwt Mariam Wahba waarschuwt dat een focus op alleen de politieke vleugels onvoldoende is. “Om de Broederschap serieus aan te pakken, moet ook het media-imperium worden aangepakt,” stelt zij.

Volgens haar moeten de VS en Europese partners beter onderzoeken hoe de mediakanalen worden gefinancierd en hoe ze verbonden zijn met Broederschapsnetwerken. Kanalen die aantoonbaar materiële steun leveren, moeten volgens haar worden gesanctioneerd.