Adema zegt dat er te lang is vertrouwd op beloftes die niet uitkwamen. Volgens haar moet de overheid nu laten zien dat de uitstoot echt omlaag gaat. “Je moet aannemelijk maken dat je dat daadwerkelijk doet. En wij zeggen in dit plan: 'In 2035, op het moment dat je niet voldoet, trekken we de vergunning in.' Nou, dan weet je dus zeker dat de stikstof daalt. Want als er geen vergunning is, kan er ook geen stikstofuitstoot meer zijn.”

Presentator Sven Kockelmann noemt dat een “zwaard van Damocles” voor boerenbedrijven. “Namelijk: als ze over tien jaar niet voldoen aan 49 procent stikstofreductie, dan sluit de tent.”

Adema nuanceert de percentages. “Wij zeggen 42 tot 46 procent in het plan. Een nieuw kabinet zal misschien ook weer gaan rekenen. Maar dan is dat inderdaad de ultieme consequentie. Wij hopen natuurlijk dat zo weinig mogelijk boeren in die situatie terechtkomen.”

Als het aan Ina Adema ligt, wordt de vergunning voor boeren ingetrokken als ze in 2035 niet voldoen aan de eisen voor stikstofreductie. 'Als er geen vergunning is, kan er ook geen stikstofuitstoot zijn', zegt de voorzitter van het Interprovinciaal Overleg in @Sven_op_1. #WNL pic.twitter.com/CPEHIXs30i

— NPO Radio 1 (@NPORadio1) November 26, 2025

Innovatie moet helpen, maar lost niet alles op
De politiek kijkt al jaren naar innovatie om de uitstoot omlaag te krijgen. Kockelmann wijst op onderzoeken van Wageningen Universiteit, waarin staat dat technische oplossingen soms minder opleveren dan gehoopt. “We weten van rapporten dat innovatie wel degelijk kan helpen, maar in sommige gevallen ook minder oplevert dan verwacht.”

Adema erkent dat, maar benadrukt het grotere doel. “Het is uiteindelijk wel heel erg belangrijk dat die stikstof daalt. Want Nederland zit op slot. Dat is onze primaire ambitie. Hoe kun je er nou voor zorgen dat Nederland weer open gaat, dat er weer vergunningen verleend worden, dat er huizen gebouwd kunnen worden?”

Ze wil daarom niet wachten op innovatie alleen. “Er zijn ook andere maatregelen te treffen dan innovatie uiteindelijk.”

Aanpassen kost ook stikstof
Kockelmann wijst op een bekend probleem: bedrijven die willen vergroenen, moeten verbouwen of investeren en hebben daar soms juist extra vergunningen voor nodig. “Als ze hun bedrijf aanpassen, komt er soms weer stikstof bij vrij. Daar heb je ook weer een vergunning voor nodig, toch?”

Adema erkent dat het complex is. “Daarom maak je ook een totaalpakket. En als je via een totaalpakket laat zien dat die hele stikstofdeken daalt, dan is het ook weer mogelijk om vergunningen te verlenen voor tussenperiodes.”

Het voorstel van het IPO moet dat totaalbeeld bieden: helderheid voor boeren én rechtszekerheid voor vergunningverlening in andere sectoren.