Het fonds, bekend als VZB, werd bestuurd door een comité van tandartsen en kaakchirurgen. Zij investeerden meer dan 70 procent van het vermogen in private leningen, niet-beursgenoteerde bedrijven en vastgoed. Meerdere investeringen mislukten of gingen failliet. Daaronder een plasticrecycler in Californië, een garnalenkwekerij in Noord-Duitsland en een verzekeringsstartup in Berlijn.

Slecht bestuur en rechtszaken
Volgens een gerechtelijk stuk bleef VZB geld bijstorten in verlieslatende bedrijven, zodat die rente op andere schulden konden betalen. Inmiddels zijn juridische procedures gestart tegen de voormalige accountant, een adviseur en leden van het eigen bestuur. Ook de oud-voorzitter van de administratieve commissie, Ingo Rellermeier, wordt genoemd.

Een advocaat van Rellermeier zegt dat zijn cliënt de beschuldigingen afwijst. Een advocaat van Ralph Wohltmann, een directeur die een sleutelrol speelde bij de investeringen en inmiddels is vertrokken, wilde niet reageren vanwege een lopende zaak.

De zaak zet de schijnwerpers op de zogeheten beroepspensioenfondsen, in Duitsland bekend als Versorgungswerke. Deze fondsen worden vaak geleid door mensen uit het vakgebied zelf, met beperkte beleggingskennis. Tegelijk is het toezicht versnipperd per deelstaat.

Grotere sector, bredere risico’s
Volgens cijfers van GAC beheren deze fondsen samen circa 300 miljard euro. Dat is meer dan de grootste bedrijfspensioenen in Duitsland. In totaal bestaan er meer dan 90 van zulke fondsen.

Verdedigers van de sector wijzen erop dat VZB een uitzondering is. Toch kampen ook andere fondsen met forse verliezen. Een fonds voor apothekers in Noord-Duitsland en de grote Beierse pensioenbeheerder BVK waarschuwden al voor miljarden aan afboekingen, vooral op vastgoed. Advocaat Peter Mattil is kritisch. ‘Dit is dom Duits geld,’ zei hij. ‘Dit gebeurt als je veel geld hebt en geen beleggingsprofessional bent.’

Van voorzichtig naar risicovol
Historisch stonden deze fondsen bekend als zeer voorzichtig. Ze belegden vooral in veilige obligaties. Dat veranderde tijdens de jaren van lage rente. Om rendement te halen, werd meer risico genomen.

Volgens Benjamin Jungbluth van BDO zijn veel fondsen ‘structureel in het nadeel’ bij complexe beleggingen. Ze missen toegang tot goede risicobeheersing en toptalent. Thomas Schieritz, de nieuwe voorzitter van VZB, erkent fouten. ‘We hebben meer onafhankelijkheid en deskundigheid nodig bij beslissingen en controles,’ zei hij.