Op de Europese stroommarkt bereikte de Nederlandse groothandelsprijs maandag om 17.00 uur een piek van 609 euro per megawattuur. Dat is bijna 61 cent per kilowattuur, nog zonder belastingen en andere kosten. Uit de prijsgegevens blijkt dat elektriciteit die dag gemiddeld ruim 34 cent per kilowattuur kostte. Ter vergelijking: in november vorig jaar lag het maandgemiddelde onder de 10 cent.

Wat gebeurt er tijdens een Dunkelflaute?
Het Duitse woord 'Dunkelflaute' betekent letterlijk een combinatie van duisternis en windstilte. In Nederland wordt ook wel gesproken van duisterluwte. Vooral tussen november en februari kunnen grote delen van Noordwest-Europa tegelijkertijd te maken krijgen met weinig wind en nauwelijks zonlicht.

"Er is geen strakke definitie", legt energie-expert Martien Visser uit aan De Telegraaf. Zo'n periode kan enkele dagen duren, maar bij uitzondering ook weken. Volgens het KNMI is het probleem dat wind- en zonne-energie op zulke momenten tegelijk weinig opleveren, terwijl de vraag naar elektriciteit gewoon doorgaat.

Om stroomtekorten te voorkomen, moeten gas- en kolencentrales bijspringen. Die kunnen hun productie aanpassen aan de vraag. Ook kan Nederland elektriciteit importeren. Maar wanneer buurlanden dezelfde weersomstandigheden hebben, is daar eveneens minder goedkope stroom beschikbaar.

Waarom wordt stroom ineens zo duur?
De prijsstijging heeft te maken met de manier waarop de elektriciteitsmarkt werkt. Windmolens en zonnepanelen kunnen doorgaans tegen lage extra kosten stroom produceren. Wanneer die productie wegvalt, moeten duurdere centrales de vraag opvangen. De duurste centrale die nog nodig is om voldoende elektriciteit te leveren, bepaalt veelal de marktprijs.

Vooral gascentrales spelen daarbij een belangrijke rol. Volgens het Energiedashboard kunnen deze centrales snel worden opgeschakeld wanneer duurzame energie tekortschiet. Door de sterk gestegen gasprijzen is die stroomproductie momenteel echter kostbaar.

De prijspiek van 9 november was uitzonderlijk, maar geen record. In december 2024 steeg de groothandelsprijs tijdens een vergelijkbare situatie tot 873 euro per megawattuur.

Vooral dynamische energiecontracten geraakt
Niet iedereen merkt zo'n prijspiek onmiddellijk. Bij een dynamisch energiecontract verandert de stroomprijs per uur of kwartier. Consumenten betalen daardoor direct meer wanneer elektriciteit op de beurs duurder wordt. Volgens de ACM had afgelopen zomer ongeveer 8 procent van de Nederlandse huishoudens zo'n contract.

Een huishouden met een dynamisch contract kan tijdens een korte Dunkelflaute volgens de berekeningen in De Telegraaf ongeveer 5 tot 15 euro extra kwijt zijn. Hoeveel de rekening daadwerkelijk stijgt, hangt af van het verbruik en het moment waarop elektriciteit wordt gebruikt.

Bij een vast contract verandert de afgesproken stroomprijs niet tijdens de looptijd. Wie een variabel contract heeft, kan de gevolgen later merken wanneer de energieleverancier zijn tarieven aanpast.

Thuisbatterij biedt slechts tijdelijk verlichting
Een thuisbatterij kan helpen om enkele dure uren te overbruggen. Maar langdurige tekorten lost die niet op. Een batterij met een capaciteit van 10 tot 15 kilowattuur is bijvoorbeeld al snel leeg wanneer een huishouden in de winter dagelijks veel elektriciteit verbruikt voor een warmtepomp.

Daarom blijven regelbare energiecentrales voorlopig nodig. Ook Netbeheer Nederland waarschuwt dat langdurige perioden zonder wind en zon, zeker in combinatie met storingen of problemen met gasimport, tot hoge prijzen en stroomtekorten kunnen leiden.

Voor de langere termijn wordt onder meer gekeken naar opslag van energie in waterstof. Volgens Gasunie kan waterstof wekenlang of zelfs seizoenen worden opgeslagen. Daarmee zouden toekomstige tekorten aan wind- en zonnestroom kunnen worden opgevangen.

Voorlopig laat de Dunkelflaute zien dat Nederland, ondanks de groei van duurzame energie, nog altijd afhankelijk is van gascentrales en andere regelbare stroombronnen om het licht aan te houden.