Het besluit staat in het werkprogramma voor 2027, dat de Europese Commissie op 4 november presenteerde. Daarin staan achttien initiatieven die Brussel binnen zes maanden wil intrekken. Een daarvan is het voorstel uit 2021 om haatzaaien en haatmisdrijven dezelfde Europese juridische status te geven als onder meer terrorisme, mensenhandel en drugshandel.

EU-landen blokkeren uitbreiding strafrecht
Commissievoorzitter Ursula von der Leyen kondigde de plannen al in 2020 aan. Een jaar later volgde een officieel voorstel. Daarmee wilde de Commissie het mogelijk maken om in alle EU-landen gezamenlijke minimumregels en straffen voor haatzaaien vast te stellen.

Maar daarvoor moest eerst de Europese lijst van misdrijven worden uitgebreid. Volgens artikel 83 van het EU-verdrag vereist dat instemming van alle lidstaten, plus goedkeuring van het Europees Parlement.

Dat bleek een te hoge drempel. Hoewel het Europees Parlement het voorstel in januari 2024 met 397 stemmen voor en 121 tegen steunde, kwam er geen overeenstemming tussen de nationale regeringen. De Commissie bevestigt nu dat het overleg in de Raad is stopgezet.

Nieuwe route voor aanpak online berichten
Het mislukken van het oorspronkelijke plan betekent niet dat Brussel de aanpak van haatzaaien opgeeft. In de officiële bijlage bij het werkprogramma staat dat de Commissie een richtlijn tegen het online aanzetten tot geweld en haat overweegt.

Zo'n voorstel zou mogelijk gebruikmaken van bestaande Europese bevoegdheden op het gebied van computercriminaliteit. Daarvoor is niet altijd unanimiteit nodig. Een gekwalificeerde meerderheid van lidstaten kan dan voldoende zijn. Of die juridische route daadwerkelijk wordt gekozen, is nog niet bekend.

Juristen Jacob Mchangama en Natalie Alkiviadou waarschuwen voor deze mogelijkheid. In een onderzoek voor het Journal of Free Speech Law stellen zij dat zo alsnog vergaande regels voor politieke uitingen kunnen ontstaan, terwijl lidstaten eerder juist geen overeenstemming bereikten. Volgens de onderzoekers kunnen ruim geformuleerde verboden ertoe leiden dat mensen bepaalde meningen niet meer durven uiten.

Voorstanders vrije meningsuiting spreken van overwinning
De internationale mensenrechtenorganisatie ADF International reageert positief op het besluit. Europees directeur Adina Portaru stelt dat lidstaten zich terecht verzetten tegen wat zij beschouwt als een toenemende censuurtrend in Europa.

Volgens de organisatie kunnen brede wetten tegen haatzaaien worden ingezet om vreedzame, maar controversiële uitspraken strafrechtelijk aan te pakken. Ook maakt ADF zich zorgen over de bestaande Digital Services Act en verdere Europese regels voor online berichten.

Dat betekent overigens niet dat haatzaaien binnen de EU voortaan is toegestaan. Sinds 2008 geldt al een Europese kaderregeling die lidstaten verplicht bepaalde vormen van openbaar aanzetten tot geweld of haat strafbaar te stellen. Het gaat onder meer om uitingen gericht tegen mensen vanwege hun afkomst, huidskleur of religie.

De Commissie wilde die gezamenlijke strafrechtelijke aanpak verder uitbreiden. Volgens Brussel is dat nodig om slachtoffers beter te beschermen en verschillen tussen nationale wetten te verkleinen.

Voorlopig is die uitbreiding van tafel, al moet de aangekondigde intrekking nog worden afgerond. De volgende discussie lijkt zich vooral op internet te richten. Daarmee blijft de vraag bestaan hoeveel ruimte de Europese Unie krijgt om uitingen van burgers strafrechtelijk te reguleren.