De Kamer kreeg op 10 november de antwoorden op vragen van PVV-Kamerlid Emiel van Dijk over de verplichte gezichtsscan in Enschede en Losser. In de bijbehorende beslisnota van 7 oktober schrijven ambtenaren van Binnenlandse Zaken aan de staatssecretaris: „Een verplichting tot identificatie is in de wet vastgelegd, maar niet het gebruik van automatische gezichtsvergelijking.”

Bij die gezichtsscan legt software het gezicht van de aanvrager naast de foto in het paspoort of de identiteitskaart en geeft een score. Voorheen keek alleen de baliemedewerker. „Het wringt vooral dat bij weigering om aan de automatische gezichtsvergelijking mee te werken betrokkene geen rijbewijs of identiteitsbewijs krijgt, waar voorheen een visuele controle van de baliemedewerker voldoende was”, staat in dezelfde nota.

Kamer 'alvast' meenemen
De ambtenaren adviseerden de vragen „wat uitgebreider dan gebruikelijk” te beantwoorden, omdat het ministerie zelf een wettelijke basis voor de gezichtsscan wil maken, onder meer in de Paspoortwet. „De antwoorden op de vraag zijn een goede gelegenheid om de Kamer alvast mee te nemen in de redenering van BZK”, schrijven zij.

Dat wetsvoorstel komt volgens de nota „naar verwachting medio 2028” bij de Tweede Kamer. Dat tijdstip staat niet in het antwoord dat de Kamer kreeg. Daarin schrijft Van der Burg over gemeenten die de techniek willen gebruiken: „Ik begrijp en ondersteun deze wens.” Hij wil de gezichtsscan in de toekomst standaard maken bij elke aanvraag van een paspoort of identiteitskaart.

Meer dan de helft van de gemeenten gebruikt de techniek al, volgens Van der Burg „op eigen initiatief en onder eigen verantwoordelijkheid”. Enschede sprak tegenover 1Twente van 180 gemeenten. Welke dat zijn, weet het ministerie niet. De staatssecretaris heeft „geen algemeen overzicht welke gemeenten dat zijn” en of de waarborgen, zoals een privacytoets, overal zijn geregeld. Dat toezicht laat hij over aan de privacyfunctionaris van elke gemeente en aan de Autoriteit Persoonsgegevens.

Geen fraudecijfers
Ook harde cijfers over het probleem ontbreken. Enschede „kan geen cijfermatige onderbouwing geven hoe vaak er identiteitsfraude is gepleegd aan de gemeentebalie”, staat in de nota. De gemeente leunt op een jaarverslag over identiteitsfraude van de marechaussee en de politie, maar dat verslag „bevat geen specifieke informatie over fraude bij gemeenten omdat dat niet het werkveld is van de KMar”, schrijven de ambtenaren.

In het antwoord aan de Kamer klinkt dat anders. Daar staat dat de cijfers in dat verslag „mede gebaseerd” zijn op identiteitsfraude die gemeenten hebben gemeld. Een woordvoerster van Enschede zei in september dat de maatregel „niet gebaseerd op lokale incidentcijfers” is, „maar op landelijke ontwikkelingen op het gebied van identiteitsfraude en ondermijning”.

Weigeren betekent geen paspoort
Enschede maakte de gezichtsscan op 1 september verplicht, voor onder meer paspoorten, rijbewijzen, huwelijken, geboorteaangiftes en verhuizingen. „Als een aanvrager dit weigert dan kan geen gebruik gemaakt worden van de diensten van Burgerzaken”, staat in de privacytoets van de gemeente. Het rapport van de vergelijking, met foto, wordt bij de aanvraag bewaard: „De langste bewaartermijn is 110 jaar.” De gezichtskenmerken zelf worden volgens de gemeente na enkele seconden gewist.

Enschede sloot in 2024 een contract van 535.000 euro met softwarebedrijf Oribi voor fraudebestrijding aan de balie, ook voor buurgemeente Losser. „De lokale politiek blijkt al lang toestemming te hebben gegeven om de techniek toe te passen”, schrijven de ambtenaren. De gemeenteraad stelde budget beschikbaar, maar volgens 1Twente werd er in het debat „geen woord aan vuil gemaakt”. Wethouder Marc Teutelink van de lokale partij BBE zei in september in de raad: „Ik wil identiteitsfraude ten koste van alles voorkomen.”

Gemeente: wet niet nodig
Enschede vindt een aparte wet niet nodig. De privacytoets beroept zich op een uitzondering in de privacyregels die biometrische gegevens toestaat als dat nodig is voor „authenticatie of beveiligingsdoeleinden”, en op de wettelijke taken van de gemeente bij paspoorten en de bevolkingsadministratie. De privacyfunctionaris van de gemeente oordeelde positief, maar wil de toets na een jaar opnieuw zien. Hoogleraar ICT en recht Frederik Zuiderveen Borgesius noemde die uitzondering in 2024 verdedigbaar, al vond hij een aparte wet „het beste”.

Van der Burg verdedigt de techniek ook. „De foto op het identiteitsdocument kan al 10 jaar oud zijn en personen kunnen in die tijd sterk in hun uiterlijke verschijning veranderen. Bovendien zijn mensen beperkt in staat om gezichten te herkennen”, schrijft hij. Een besluit mag volgens hem niet alleen op een algoritme rusten. Zijn ministerie gebruikt zelf al gezichtsscanners bij de inschrijving van mensen die niet in Nederland wonen; de Kamer hoorde daarvan in 2020.

Of een verplichte gezichtsscan zonder eigen wet door de beugel kan, heeft nog geen rechter beoordeeld. De Autoriteit Persoonsgegevens ziet het ontbreken van een uitdrukkelijke wettelijke basis volgens het Kamerantwoord „als een risico”. NieuwRechts berichtte in september al over de verplichting in Enschede. Tot er een wet ligt, beslist elke gemeente zelf.