Volgens het Commissariaat staat het publieke belang van vrije en geïnformeerde meningsvorming onder druk. De toezichthouder wijst op commerciële prikkels, beperkte controle voor gebruikers en de groeiende invloed van platformeigenaren. ‘Feeds zijn, behalve handig, aantoonbaar riskant voor onze democratie gebleken.’ De toezichthouder wil daarom dat bestaande Europese wetgeving actiever wordt gebruikt om de macht van aanbevelingsalgoritmes te beperken.

Algoritmes sturen nieuwsconsumptie
Een feed is de stroom berichten die iemand te zien krijgt op sociale media. Die stroom wordt samengesteld door een algoritme. Zo’n systeem kijkt onder meer naar wat iemand bekijkt, liket of deelt. Daarna krijgt de gebruiker vaker vergelijkbare berichten te zien.

Volgens het Commissariaat kan dat grote gevolgen hebben. Gebruikers krijgen niet simpelweg een neutraal overzicht van nieuws. Platforms maken keuzes op basis van data en bedrijfsbelangen. In het rapport staat dat sociale media met hun feeds beïnvloeden ‘wat wij als burgers zien én wie wij volgen’.

Commerciële prikkels
De toezichthouder stelt dat socialemediabedrijven financieel belang hebben bij berichten die veel aandacht trekken. Dat kan gaan om opvallende, controversiële of onbetrouwbare inhoud. Hoe langer mensen blijven kijken en klikken, hoe meer advertentieruimte platforms kunnen verkopen. Daardoor kan het publieke belang van betrouwbare informatie op de tweede plaats komen.

Het rapport noemt ook risico’s als gepolariseerde nieuwsconsumptie en gemanipuleerde meningsvorming. Mensen kunnen steeds meer nieuws te zien krijgen dat past bij wat zij toch al vinden. Dat kan verdeeldheid vergroten. Ook waarschuwt het Commissariaat voor AI-inhoud, die via feeds snel kan worden verspreid.

Meer toezicht en Europese regels
Het Commissariaat pleit voor ‘democratisch gezonde feeds’. Gebruikers moeten meer keuze krijgen over wat zij te zien krijgen. Platforms moeten duidelijker maken hoe hun algoritmes werken. Ook zouden feeds meer aandacht moeten geven aan betrouwbare en informatieve inhoud.

De toezichthouder ziet daarvoor aanknopingspunten in Europese wetten. Daarbij gaat het onder meer om de Digital Services Act, de Digital Markets Act en de European Media Freedom Act. Volgens het rapport is er al veel regelgeving beschikbaar. Die moet dan wel beter worden toegepast en gehandhaafd.

Gevestigde media wijzen naar techbedrijven
De waarschuwing past bij eerdere zorgen van grote Nederlandse mediabedrijven. Publieke omroepen, commerciële mediagroepen, kranten, online platforms, het ANP en de NVJ stuurden eerder een gezamenlijke brief aan informateur Sybrand Buma. Zij wezen daarin op de macht van internationale techbedrijven over de informatievoorziening.

In die brief stond: ‘Onze samenleving verliest haar greep op een op waarheidsvinding gerichte en pluriforme informatievoorziening door de dominante rol van mondiale techbedrijven.’ SDM-directeur Nienke Venema waarschuwde: ‘Straks is er geen medialandschap meer over.’ Volgens de mediabedrijven raken nieuwswebsites verkeer kwijt door zoekmachines en AI-overzichten.

Kritiek op gevestigde mediabedrijven
Tegelijk is er ook kritiek op de positie van de gevestigde media zelf. DPG Media, Mediahuis en de publieke omroep bepalen samen een groot deel van het Nederlandse medialandschap. Volgens marktanalyses is ongeveer negentig procent van de krantenmarkt in handen van DPG en Mediahuis. Ook bij de overname van RTL door DPG stelde toezichthouder ACM voorwaarden om pluriformiteit te beschermen.

Op sociale media werd daarom kritisch gereageerd op de brief van de mediabedrijven. FVD-fractievoorzitter in Almere, Brent Hadderingh, schreef: ‘Verouderde, gevestigde media die bang is voor de invloed van nieuwe media? Wauw, dit heb ik inderdaad nog nooit eerder gezien.’ Een andere X-gebruiker stelde: ‘Het is eerder zorgelijk dat DPG en het Mediahuis al zo'n 80 procent (en waarschijnlijk meer) van het traditionele medialandschap beheert, in plaats van dat er wat groepjes mensen zijn die een YouTube-kanaal hebben en steeds meer aandacht krijgen.’

De discussie draait daarmee om meer dan alleen sociale media. Het gaat ook over wie bepaalt welk nieuws zichtbaar is. Volgens het Commissariaat verschuift die macht steeds verder naar algoritmes en platformbedrijven. De toezichthouder wil daarom meer grip op de digitale poortwachters van het publieke debat.

Kritiek op rapport
Er klinkt ook kritiek op het rapport zelf. Critici vrezen dat het Commissariaat, in lijn met de Europese strijd tegen ‘desinformatie’, een grotere rol wil spelen in de vraag welke informatie gebruikers wel en niet te zien krijgen. Volgens hen kan dat juist ten koste gaan van vrije meningsvorming, omdat toezichthouders en beleidsmakers dan meer invloed krijgen op de inrichting van online debat.

De onafhankelijke denktank Clintel reageert scherp op het rapport. De organisatie schrijft: ‘Wat zou Orwell denken van deze tijd? De NOS schrijft dat vrije meningsvorming onder druk staat door sociale media. Toch zien we juist hier ruimte voor perspectieven en discussies die in traditionele media vaak ontbreken — zeker óók in het klimaatdebat.’ Daarmee wijst Clintel erop dat sociale media volgens critici niet alleen risico’s vormen, maar ook ruimte bieden aan geluiden die in traditionele media minder snel aan bod komen.