De reden: de steekproef is daarvoor te klein. Dat staat in de beslisnota die VVD-staatssecretaris Judith Tielen vorig week naar de Tweede Kamer stuurde. Daarin schrijft OCW: „Over het algemeen zijn de opvattingen negatiever onder mannen, ‘lager’ opgeleiden, religieuze mensen en mensen met een conservatieve politieke voorkeur.”

Een paar regels verder volgt de beperking. De cijfers konden niet worden uitgesplitst „naar migratieachtergrond of voor alle religieuze overtuigingen (o.a. Islam) omdat de steekproef niet groot genoeg is en er statistische beperkingen zijn bij de weging”. 

Stemgedrag wel, islam niet
Dat verschil valt op in de onderzoeksopzet. De steekproef onder 3.000 Nederlanders is wel gewogen naar leeftijd, geslacht, opleiding, regio en stemgedrag. Naar migratieachtergrond en religie is uitdrukkelijk niet gewogen.

Volgens de onderzoekers zou zo'n extra weging weinig toevoegen aan de representativiteit en kunnen kleine groepen de statistische betrouwbaarheid verminderen. Dat is een methodische verklaring, maar het gevolg is duidelijk: de monitor kan wel iets zeggen over conservatieve kiezers, maar niet over afzonderlijke religieuze groepen zoals moslims.

Dat gebeurt niet voor het eerst. Ook in de lhbtiqa+-monitor van 2024 waren er te weinig respondenten met een migratieachtergrond om betrouwbare verschillen te berekenen. In de laatste monitor van het SCP uit 2022 kon die uitsplitsing nog wel worden gemaakt. 

Ander OCW-onderzoek vond groot verschil
Juist daardoor springt een ander, eveneens door OCW gefinancierd onderzoek in het oog. De Universiteit van Amsterdam onderzocht eerder dit jaar de opvattingen van scholieren. Dat onderzoek kon religie wél apart bekijken. Daaruit bleek volgens de onderzoekers dat 86 procent van de islamitische jongeren relatief conservatieve opvattingen had, tegenover 69 procent van de christelijke jongeren.

Dat onderzoek ging over jongeren en kan daarom niet rechtstreeks naast de landelijke volwassenenmonitor worden gelegd. Het laat wel zien dat verschillen tussen religieuze groepen meetbaar zijn als een onderzoek daarop wordt ingericht. 

VVD vroeg al naar migratieachtergrond
Ook politiek speelt die vraag al langer. VVD-Kamerlid Martens-America vroeg in februari of jongeren met een migratieachtergrond apart zouden worden meegenomen in vervolgonderzoek. Toenmalig VVD-staatssecretaris Koen Becking reageerde: „Er is geen sprake van allerlei subgroepen, maar van de groep als geheel.”

Een motie van BBB-leider Caroline van der Plas om juist verdiepend onderzoek te doen naar groepen en gebieden waar de acceptatie het sterkst daalt, kreeg destijds het oordeel „ontijdig”. 

Tielen erkent rol van religie
Ook Tielen zelf ziet dat religie een rol kan spelen. Op 22 september, dezelfde dag waarop de beslisnota werd opgesteld, kreeg zij in de Kamer vragen over religieus-conservatieve gemeenschappen.

De staatssecretaris zei dat de oorzaken van dalende acceptatie nog niet volledig duidelijk zijn en kondigde een diepere analyse aan. Volgens een eerder verslag zei zij daarbij: „We zien dat religie invloed heeft.” 

Ondertussen laat de monitor zien dat de acceptatie op meerdere punten verslechtert. Het aandeel Nederlanders dat aanstoot neemt aan twee zoenende mannen steeg van 21 naar 27 procent. Het aandeel dat transvrouwen niet als vrouw ziet, liep op van 29 naar 35 procent. 

Daarmee blijft precies de politiek gevoelige vraag onbeantwoord: welke groepen dragen het meest bij aan die dalende acceptatie? OCW kan conservatieve politieke voorkeur als factor noemen, maar voor de islam ontbreken in deze monitor de cijfers. Of Tielens aangekondigde verdiepende onderzoek dat gat alsnog vult, moet nog blijken.