Het ministerie van Sociale Zaken vroeg de landsadvocaat, de vaste advocaat van de Staat, half januari 2011 om advies. De vraag was of het verplicht omzetten van opgebouwde pensioenrechten botst met het eigendomsrecht van deelnemers. Het oordeel: het eigendomsrecht staat „niet per definitie in de weg aan het invaren”, maar de onderbouwing was „onvoldoende om een rechterlijke toets te doorstaan”.

Een streep door het plan volgde niet. Met vakbonden en werkgevers werd gesproken over een second opinion, en in juni 2011 gaf het ministerie opdracht voor nadere juridische adviezen. Na het pensioenakkoord van 2019 vroeg het kabinet in 2020 opnieuw advies aan de landsadvocaat. Ook de inhoud daarvan is niet openbaar.

Meelezen zonder telefoon
In 2011 onderhandelden kabinet, vakbonden en werkgevers over een pensioenakkoord. Twee van hen kregen het concept-advies van de landsadvocaat te zien: Gortzak en Oudshoorn, toen de pensioenonderhandelaars van FNV en VNO-NCW. Ze hadden „eenmalig de gelegenheid gehad om het concept-advies in te zien”, antwoordde Schouten in september 2023 op Kamervragen van Pieter Omtzigt. Dat gebeurde „onder toezicht van een ambtenaar en zonder medeneming van een telefoon”.

Volgens de minister diende die inzage destijds „een specifiek doel”. Aan anderen is het concept nooit verstrekt.

Belang van de Staat
Omtzigt vroeg het kabinet het advies alsnog naar de Kamer te sturen. Schouten weigerde. „Het gevraagde concept-advies maak ik niet openbaar”, schreef ze. Het belang van de Staat zou daardoor worden geschaad, omdat het advies nog van pas kan komen als de Staat over het invaren voor de rechter moet verschijnen.

De minister benadrukte dat de juridische analyse uit het concept en de latere adviezen is „verwerkt in openbare documenten”. Volgens haar is bij invaren „sprake van een regulering van eigendom”, maar bestaat daarvoor „een rechtvaardiging”. In individuele gevallen kan het voor een deelnemer wel een onevenredige last opleveren, erkende ze.

Ook bij het advies uit 2020 houdt het kabinet stukken achter. In juli 2024 weigerde het drie interne documenten openbaar te maken, opnieuw met een beroep op het belang van de Staat. „Adviezen die betrekking hebben op de procespositie lenen zich niet voor openbaarmaking”, staat in die brief. Wel kregen de Kamerleden in december 2023 vertrouwelijk inzage in de adviezen.

Miljoenen rechten omgezet
De vraag is allesbehalve theoretisch. Met de overstap naar het nieuwe pensioenstelsel worden de opgebouwde rechten van miljoenen Nederlanders omgezet. Fondsen als PFZW en bpfBOUW gingen begin dit jaar over, het grootste fonds ABP volgt op 1 januari 2027. In de Tweede Kamer gaf DENK destijds de beslissende stem voor verplicht invaren, schreef NieuwRechts eerder.

Wie wil weten hoe stevig het juridische fundament onder die operatie is, kan het eerste oordeel van de landsadvocaat nog altijd niet lezen. Alleen twee onderhandelaars van vakbond en werkgevers kregen het in 2011 onder ogen.