De ontmoetingen vonden plaats in het voorjaar van 2022, kort nadat de eerste Russische aanval op Kyiv was afgeslagen. In de wijk Podil kwamen Oekraïense specialisten in sabotage samen met vertegenwoordigers van de CIA. Volgens ingewijden presenteerden de Oekraïners daar een concreet plan om de Nord Stream-leidingen te vernietigen. Deze pijpleidingen vervoerden Russisch gas naar Duitsland en speelden een centrale rol in de Europese energievoorziening.

Welwillend oor bij Amerikaanse inlichtingendienst
Volgens Oekraïense betrokkenen reageerden de Amerikanen aanvankelijk niet afwijzend. Integendeel, zij zouden belangstelling hebben getoond voor de technische details van de operatie. Er volgden meerdere gesprekken waarin werd gesproken over duikmethoden, routes en explosieven. “De Amerikanen luisterden aandachtig en stelden vragen,” zegt een bron met kennis van de bijeenkomsten.

De CIA ontkent deze lezing. Een woordvoerder noemde de beschrijving van Der Spiegel “volledig onjuist”, maar wilde niet aangeven welke onderdelen niet kloppen. De redactie van het Duitse weekblad stelt dat zij haar bronnen al jaren kent en dat eerdere informatie van hen later door Duitse onderzoekers is bevestigd. 

Verdachte in Duitse cel
De zaak is politiek gevoelig voor Berlijn. In Hamburg zit de voormalige Oekraïense commando-soldaat Serhij K. in voorlopige hechtenis. Hij wordt verdacht van betrokkenheid bij de aanslagen op de pijpleidingen. Volgens Duitse justitie voer hij in september 2022 met een gehuurde zeiljacht, de Andromeda, richting Bornholm. Duikers zouden daar militair explosief aan de leidingen hebben bevestigd.

In een arrestatiebevel van de Duitse Bundesgerichtshof staat dat de sabotage “hoogstwaarschijnlijk staatsgestuurd” was. Daarmee wordt Oekraïne bedoeld, een land dat Duitsland sinds het begin van de oorlog met miljarden euro’s steunt.

Rol van Oekraïense geheime netwerken
Serhij K. zou hebben gewerkt in de kring rond Roman Tsjerwinsky, een ervaren specialist in geheime operaties. Tsjerwinsky maakte na de Maidan-revolutie deel uit van een elite-eenheid die mede door de CIA werd ondersteund. Die groep voerde acties uit tegen pro-Russische separatisten en hield zich bezig met sabotage en gerichte liquidaties.

Na een mislukte operatie moest Tsjerwinsky in 2020 de dienst verlaten. Maar na de Russische invasie werd zijn expertise opnieuw ingezet. Volgens voormalige collega’s werkte hij opnieuw samen met Amerikaanse partners. “Het maakte niet uit bij welke dienst je officieel hoorde,” zegt een oud-lid van het netwerk. “We werkten samen met de Amerikanen.”

Strategisch doelwit
Voor Oekraïne had Nord Stream een grote symbolische en strategische betekenis. De leidingen omzeilden Oekraïens grondgebied, waardoor Kyiv miljarden aan transitinkomsten misliep. Tegelijk maakten zij Duitsland afhankelijk van Russisch gas. De gedachte achter de sabotage was dat Rusland zonder Nord Stream een belangrijk drukmiddel zou verliezen.

Ook de Verenigde Staten stonden al jaren kritisch tegenover het project. Begin 2022 zei president Joe Biden dat er “geen Nord Stream 2 meer zou zijn” als Rusland Oekraïne zou binnenvallen.

De sabotageplannen kregen de codenaam Diameter. Volgens Oekraïense bronnen werden ze goedgekeurd door de toenmalige legerchef Valerij Zaloezjny, maar niet door president Volodymyr Zelensky. Het presidentieel kantoor zou niet zijn geïnformeerd. 

Ommekeer na waarschuwingen
Pas in de zomer van 2022 zou de houding van de CIA zijn veranderd. Na waarschuwingen van de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD, die via een bron in Oekraïne lucht kreeg van de plannen, werden zowel de CIA als de Duitse BND ingelicht. De waarschuwing beschreef een concreet scenario met duikers en een zeiljacht.

De Duitse autoriteiten waren aanvankelijk sceptisch, mede omdat het genoemde tijdstip verstreken was zonder incident. Wat zij niet wisten, was dat de operatie was uitgesteld.

Volgens ingewijden probeerde de CIA daarna actief in te grijpen. Een vertegenwoordiger zou het Oekraïense presidentschap hebben gewaarschuwd dat de aanval moest worden afgeblazen. Ook binnen de legerleiding zou die boodschap zijn aangekomen. Toch ging het plan door. 

Financiering en uitvoering
De operatie kreeg uiteindelijk financiering van een Oekraïense zakenman. Hij zou ongeveer 300.000 dollar hebben betaald voor uitrusting, boot en explosieven. Op 7 september 2022 vertrok de Andromeda vanuit Warnemünde. Aan boord waren volgens onderzoekers zes mannen en één vrouw.

Op 26 september registreerden seismografen zware explosies in de Oostzee. Aan het oppervlak verschenen grote gasbellen. Drie van de vier Nord Stream-leidingen waren vernietigd.

Open vragen blijven
De onthullingen vergroten de politieke gevoeligheid rond de sabotage. Niet alleen vanwege de rol van Oekraïne, maar ook door de vraag wat de Verenigde Staten precies wisten en wanneer. Of de CIA aanvankelijk slechts informatie wilde verzamelen, of daadwerkelijk sympathie had voor de plannen, blijft onduidelijk.

Wat vaststaat, is dat de aanslag niet langer kan worden gezien als een geïsoleerde actie van een klein commando. De lijnen liepen door tot diep in militaire en inlichtingenkringen. Dat maakt de Nord Stream-zaak tot een van de meest beladen dossiers van de oorlog in Oekraïne.