De Nederlandse regering zegt dat de voertuigen bestemd zijn voor het Oekraïense gevangeniswezen. Dat kampt volgens de overheid met een tekort aan transportcapaciteit. FVD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen wil echter weten of de bussen ook kunnen worden gebruikt bij gedwongen mobilisatie. In openbare informatie over de schenking staan geen afspraken over controle op het uiteindelijke gebruik.

Menigte valt rekruteringsofficieren aan
Begin deze maand liep de spanning hoog op in Sykhivskyi, een stadsdeel van Lviv. Ongeveer tweehonderd mensen keerden zich tegen rekruteringsofficieren. Die probeerden een jonge man mee te nemen voor militaire dienst. Beelden tonen geschreeuw, vechtpartijen en een auto die door de menigte wordt vernield en omgeduwd.

Het incident staat niet op zichzelf. Volgens het Oekraïense persbureau Interfax-Ukraine werden in 2022 vijf aanvallen op rekruteringsofficieren geregistreerd. Vorig jaar waren dat er 341. Die sterke stijging laat zien dat de weerstand tegen de werkwijze toeneemt.

De burgemeester van Lviv veroordeelde de aanval op de officieren. Hij waarschuwde dat verdeeldheid vooral Rusland helpt. ‘Wat Rusland het allerliefst wil, is dat we onderling ruzie maken’, zei hij. Later verschenen beelden waarop enkele betrokken mannen excuses aanboden en riepen: ‘Glorie aan het TRC!’

Het is niet duidelijk of deze excuses vrijwillig werden gemaakt. Kort daarna ontstond opnieuw commotie door een andere video. Daarop werd een man bij zijn partner weggetrokken. Een militair duwde de vrouw tegen een muur en leek volgens The Times een hand op haar keel te houden.

Dodelijke incidenten en ontkenningen
De kritiek op busificatie bestaat al langer. De Britse oud-diplomaat Ian Proud omschreef de bekende beelden als ‘slechts het topje van de ijsberg’. Hij wees op duizenden online gemelde gevallen van mishandeling door medewerkers van rekruteringscentra. Niet alle video’s zijn onafhankelijk te controleren en pro-Russische kanalen verspreiden ook gemanipuleerd materiaal.

Volgens Proud hebben zich ook dodelijke incidenten voorgedaan. In oktober 2025 stierf Roman Sopin na ernstig hoofdletsel, nadat hij gedwongen zou zijn gerekruteerd. In andere gevallen zou een dienstplichtige met ijzeren staven zijn doodgeslagen en zou een man zijn omgekomen nadat hij uit een rijdende rekruteringsbus sprong. Familieleden en advocaten spraken over mishandeling, terwijl het Oekraïense leger verwees naar ‘ongelukkige ongevallen’.

Ook in Odesa kwam de bevolking eerder in verzet. Demonstranten protesteerden daar tegen het vasthouden van een man. Zij gooiden een rekruteringsbus omver. Het was een zichtbaar voorbeeld van de groeiende woede over de mobilisatie.

President Volodimir Zelensky heeft de hardhandige methode veroordeeld. Hij noemde busificatie ‘schandelijk’. Tegelijk stelt hij dat een deel van de veel gedeelde beelden door Rusland wordt gemaakt of gemanipuleerd om Oekraïne te destabiliseren. Wel erkent de regering dat de territoriale rekruteringscentra niet goed functioneren.

Grote problemen met werving en desertie
Oekraïne heeft ondertussen dringend nieuwe militairen nodig. Het land heeft moeite om genoeg mensen voor het front te vinden. Het beëindigen van de harde wervingspraktijken kan dat tekort verder vergroten. De vorige minister van Defensie wilde het rekruteringssysteem daarom volledig veranderen.

Na zijn vertrek uitte hij stevige kritiek. ‘De kern van het probleem is het product dat we aanbieden. En wat bieden we aan? Leugens, chaos en onverantwoordelijkheid,’ zei hij. Ook stelde hij: ‘Oekraïners hebben geen behoefte aan iemand die een wapenstok boven hun hoofd houdt en ze dwingt om naar het front te gaan’.

Volgens hem moeten militairen respect, fatsoenlijke contracten en duidelijke dienstvoorwaarden krijgen. Ook moet het mogelijk zijn om te worden overgeplaatst. De huidige aanpak zou juist tot meer wantrouwen en weerstand leiden.

Tegelijk lopen de desertiecijfers op. In de eerste helft van 2025 werden meer dan 110.000 gevallen van ongeoorloofde afwezigheid of desertie gemeld. In heel 2024 begonnen aanklagers ruim 89.000 procedures. Dat was ongeveer drieënhalf keer zoveel als in 2023.

FVD wil duidelijkheid over Nederlandse bussen
Tegen deze achtergrond stelde Van Houwelingen in mei Kamervragen over de twintig Nederlandse gevangenisbussen. Hij wees erop dat de gevangenispopulatie in Oekraïne volgens cijfers van World Prison Brief juist is gedaald. Daarom wil hij weten waarom er plotseling extra capaciteit nodig is voor het vervoer van gevangenen.

Zijn belangrijkste vraag luidde: ‘Ligt het niet veel en veel meer voor de hand dat de twintig gevangenisbussen die Nederland heeft geleverd hiervoor gebruikt zullen gaan worden?’ Met ‘hiervoor’ bedoelde hij het gedwongen meenemen van burgers naar rekruteringscentra. Er is geen bewijs dat de Nederlandse voertuigen daadwerkelijk daarvoor worden gebruikt.