Mobilisation for the Environment — kortweg MOB — is in ruim tien jaar uitgegroeid tot de bekendste dwarsligger van Nederland. De club van de Nijmeegse oud-scheikundige Johan Vollenbroek won in 2019 de rechtszaak die het hele stikstofbeleid onderuithaalde, hielp later de bouwvrijstelling om zeep en dwong de ene provincie na de andere tot ingrijpen bij boerenbedrijven. Het beeld dat daarbij hoort, en dat Vollenbroek zelf graag uitdraagt, is dat van David tegen Goliath: een koppige gepensioneerde die vanuit zijn woonkamer de almachtige staat op de knieën krijgt. Dat beeld is aantrekkelijk, maar het is niet compleet.

Uit onderzoek van NieuwRechts — gebaseerd op jaarrekeningen, handelsregisters en tientallen rechterlijke uitspraken — rijst een ander portret op. MOB schuift zelf aan bij provincies, ministers, de Tweede Kamer en zelfs de Europese Commissie om over de stikstofregels mee te praten. De rechtszaken worden bekostigd door een keten die loopt van de Postcode Loterij, via een aandeelhouder van DPG Media, tot een fonds dat óók de milieulobby in Brussel financiert. En de afzwaaiende MOB-huisjurist is lid van een milieurechtvereniging vol rechters, rechtbankmedewerkers en rijksambtenaren, waar hij zelfs nog vorig jaar als spreker optrad. De buitenstaander, zo blijkt, is in werkelijkheid een vaste gast aan de tafels van de macht.

'Zonder juridische stok kom je niet aan tafel'
De broers Vollenbroek — Johan van MOB en Frans van de bijbehorende geldstichting — zijn er in interviews opvallend openhartig over. Rechtszaken zijn voor hen geen doel maar een breekijzer. "Zonder juridische stok kom je gewoon niet aan tafel", zeiden zij vorig jaar tegen NRC. En aan tafel komen ze.

Neem de provincie Utrecht. Bij de totstandkoming van het Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG), het provinciale plan waarmee de stikstofcrisis in de regio moet worden opgelost, zat MOB bij herhaling met de provincie om de tafel. In zijn eigen jaarverslagen houdt MOB nauwgezet bij met wie het spreekt — en die lijst leest als een who's who van Den Haag: correspondentie met de minister-president, overleg met ministers, gedeputeerden en Kamerleden, ambtelijk overleg met de ministeries, en zelfs briefwisseling met de Europese Commissie, waaraan MOB naar eigen zeggen mogelijk bijdroeg aan het einde van de Nederlandse mestderogatie.

Vollenbroek nuanceert dat beeld desgevraagd tegenover NieuwRechts. Van structureel overleg met premiers is volgens hem geen sprake: met Rutte was er ooit één gesprek "dat op niets uitliep", en het contact met gedeputeerden en Kamerleden komt naar zijn zeggen vaak op initiatief van henzelf. Volgens afzwaaiend MOB-huisjurist Valentijn Wösten is er gesproken met Kamerleden van onder meer VVD, CDA, D66, PRO en SGP, vertelt hij aan NieuwRechts.

Ook in het hart van de wetgeving is het netwerk aanwezig. Toen de Tweede Kamer in 2019 over de Spoedwet aanpak stikstof vergaderde, leverden Wösten en technisch adviseur Ton van Hoof samen een position paper aan; Wösten sprak daarnaast bij rondetafelgesprekken van Kamercommissies over stikstof. De mensen die de overheid via de rechter bevechten, schrijven dus tegelijk mee aan de spelregels waaraan die overheid zich moet houden. Ook bevestigt Wösten tegenover NieuwRechts dat hij in 2023 zitting had in de ministeriële werkgroep 'Alternatieven KDW'. En hoewel Wösten inmiddels terugtreedt als MOB-huisjurist, gaf hij begin juni nog een officieel advies aan de Tweede Kamer en de ministeriële taskforce stikstof om te stoppen met de handel in dier- en fosfaatrechten.

Op zijn eigen website beschrijft MOB hoe het met grote uitstoters "deals" sluit: in ruil voor een forse reductie van de ammoniakuitstoot — die de provincie in de vergunning vastlegt — trekt MOB zijn lopende procedures tegen het bedrijf in. Zo ging het in december 2025 met FrieslandCampina in Veghel, met een reductie van meer dan 80 procent. Niet elk bedrijf wil zo'n afspraak openbaar, schrijft MOB. Cacaoverwerker Olam/Ofi bracht zijn ammoniakuitstoot terug met maar liefst 90 procent in ruil voor het uitblijven van rechtszaken. Vollenbroek bevestigt die afspraken tegenover NieuwRechts, maar werpt tegen dat MOB simpelweg de natuurwetgeving afdwingt die de overheid zelf laat liggen: de emissiereducties werden volgens hem bereikt "door gewoon de wettelijke eisen in te vullen". 

Proceskosten als vaste inkomstenpost
Dan het geld dat de andere kant op stroomt: van de overheid naar MOB. Wint MOB een zaak — en dat gebeurt vaak — dan wordt de verliezende overheid veroordeeld tot een proceskostenvergoeding, die neerslaat bij MOB en zijn juristen. Bij de vernietiging van de Schiphol-natuurvergunning ging het om ruim 27.000 euro; in tal van kleinere zaken om enkele duizenden per keer. Procespartner Vereniging Leefmilieu, de vaste mede-eiser van MOB, houdt in haar jaarverslagen zelfs structureel rekening met inkomsten uit juridische procedures, zoals proceskostenvergoedingen en dwangsommen van verliezende overheden. Ook noemt het in zijn beleidsplan "mogelijke dwangsomgelden" als bron van inkomsten — bescheiden bedragen, maar wel het principe dat ook de vaste mede-eiser meeverdient aan het procederen.

Daarnaast int MOB dwangsommen als overheden niet op tijd beslissen. Zo financiert de gemeenschap, via de omweg van de rechtszaal, mede het procesapparaat dat haar bestuurders bestrijdt. Navraag van NieuwRechts bij meerdere ministeries leert dat alle geldstromen van de overheid naar MOB en gelieerde juristen uitsluitend te maken hebben met bijvoorbeeld proceskosten van rechtszaken of dwangsommen wegens te late openbaarmaking van stukken. Er is in geen enkel geval sprake van zoiets als een betaalde opdracht of een subsidie. Dit laatste bevestigt ook Vollenbroek aan NieuwRechts: 'MOB werkt niet voor ministeries.'

Het geld achter de rechtszaken
Wie betaalt de rest? Om die vraag te beantwoorden moet je bij de broer van Johan Vollenbroek zijn. In 2023 richtte Frans Vollenbroek de Stichting Advocaat van de Aarde op — aanvankelijk, zo geeft hij zelf toe, met maar één doel: geld inzamelen voor de milieustichting van zijn broer. De constructie loste meteen een fiscaal probleem op. MOB zelf had geen ANBI-status, waardoor giften niet aftrekbaar waren; Advocaat van de Aarde had die status wél, en zo bereikten belastingaftrekbare donaties alsnog, via een omweg, de kas van MOB. Inmiddels haalt de stichting zo'n zes ton per jaar op, en houdt ze zelfs een apart fonds aan — "Bestendigheid MOB", een ton groot — om de organisatie draaiende te houden voorbij haar inmiddels op leeftijd geraakte oprichter.

En wie zijn de gulle gevers? Hier wordt het verhaal interessant, want het is niet de radicale onderkant van de samenleving die MOB financiert, maar juist de gevestigde filantropie. Volgens financiële verslagen komt een deel van het geld van Stichting DOEN, de stichting die de miljoenen van de Postcode Loterij, de BankGiro Loterij en de VriendenLoterij verdeelt. Een ander deel komt van de Stichting Democratie en Media, een fonds met zo'n 140 miljoen euro vermogen dat tevens aandeelhouder is van DPG Media — eigenaar van onder meer de Volkskrant, AD en Trouw. Democratie en Media is een mínderheidsaandeelhouder, maar houdt een zogeheten prioriteitsaandeel dat het zeggenschap geeft over de onafhankelijkheid en continuïteit van juist die twee kranten. En dan is er de Adessium Foundation, een discreet familiefonds dat in Brussel tot de belangrijkste geldschieters behoort van de Europese milieu- en transparantie-ngo's, van ClientEarth tot Friends of the Earth Europe. Datzelfde Adessium betaalt 80 procent van MOB's grote project rond de waterkwaliteit van de Waddenzee.

Dit is echter geen EU-geld en geen overheidsgeld, maar openbaar verantwoorde privéfilantropie; Adessium is een particulier fonds, geen instelling van de Europese Unie. Toch plaatst het MOB in exact dezelfde geldkring als de professionele procesorganisaties die vanuit Brussel de "strategische rechtszaak" tot instrument hebben verheven.

Een opvallend detail: een andere organisatie van Frans Vollenbroek en MOB-jurist Hannah Zwetsloot, Grootouders voor het Klimaat, voert correspondentie met de Europese Commissie over de Natura2000-gebieden. Het briefverkeer is gewoon online gepubliceerd.

Stichting Advocaat van de Aarde wilde op vragen van NieuwRechts niet inhoudelijk ingaan en verwees voor de antwoorden naar de documenten op haar eigen website.

De lijntjes naar Brussel — en bestuurders met een tweede pet
De Europese connectie loopt nog langs een tweede route: Vereniging Leefmilieu, de kleine Nijmeegse club die in vrijwel elke MOB-rechtszaak als mede-eiser opduikt. Dat is geen toeval, want Johan Vollenbroek zit al sinds 2010 zélf in het bestuur van Leefmilieu — de "twee" eisers zijn dus grotendeels twee petten van dezelfde man. Leefmilieu is aangesloten bij de Europese koepels HEAL en ECOS, onderdeel van het Brusselse milieulobbynetwerk.

Dat lidmaatschap levert echter geen geld op. Uit de eigen jaarrekening van Leefmilieu — met een jaarinkomen van amper 7.000 euro — en uit de verslagen van HEAL blijkt dat er via deze weg geen euro uit Brussel bij MOB belandt; het kost eerder geld dan dat het oplevert. Wat het wél laat zien, is de inbedding: MOB en zijn vaste procespartner maken deel uit van hetzelfde pan-Europese activistennetwerk.

Zoom je vervolgens in op het bestuur en de raad van toezicht van geldstichting Advocaat van de Aarde, dan valt iets anders op: het staat vol met mensen die tegelijk de overheid adviseren of zelfs ervoor werken. Zo werkt een bestuurslid tegelijkertijd als beleidsadviseur bij het ministerie van Financiën. En de voorzitter van de raad van toezicht is lid van de Ecologische Autoriteit — het overheidscollege dat de zogenoemde natuurdoelanalyses toetst, de wetenschappelijke onderbouwing die de kern vormt van het hele stikstofdossier. Een ander toezichtslid zit in de Kwaliteitscommissie van het Waddenfonds — terwijl het Waddenzee-project juist de grootste uitgavenpost van de geldstichting is. Oftewel: twee RvT-leden hebben een inhoudelijke adviesrelatie met de overheid op precies het beleidsterrein waarover de MOB-geldstichting ook actief is. En Frans Vollenbroek zelf is niet zomaar een bezorgde broer: hij is oud-topambtenaar, met een verleden bij het ministerie van VROM, de Europese Commissie en het milieuprogramma van de Verenigde Naties.

Deze functies zijn openlijk vermelde nevenfuncties, en toch wringt de opeenstapeling: hier zitten twee overheidsadviseurs en een rijksambtenaar in het bestuur van juist het financiële vehikel dat de rechtszaken tegen diezelfde overheid mogelijk maakt. Maar bij het ministerie van Financiën roept die combinatie geen vragen op. Het ministerie laat aan NieuwRechts weten dat nevenwerkzaamheden zijn toegestaan zolang ze worden gemeld en voldoen aan de Gedragscode Integriteit Rijk. Ook de Ecologische Autoriteit benadrukt bij NieuwRechts dat de nevenfuncties van haar leden bekend zijn en meewegen bij de samenstelling van elke werkgroep, volgens een jaarlijks geëvalueerd protocol onafhankelijkheid.

Waar de tegenpartijen elkaar treffen
Er is nog een plek waar al deze werelden samenkomen, en dat is de Vereniging voor Milieurecht (VMR). Afzwaaiend MOB-huisjurist Wösten is er lid van, en in december 2025 hield hij er een praatje, op een studiemiddag voorgezeten door een bestuurslid van de vereniging. Diezelfde middag mocht ook Agractie-voorzitter Jan Veeneman zijn zienswijze delen, waarna er ruimte was voor een discussie met Wösten.

De VMR is een wetenschappelijk kennisnetwerk van zo'n 850 leden, waar juristen uit alle hoeken elkaar treffen — op zichzelf niets verdachts. Maar wie het bestuur en de werkgroepen op een rij zet, ziet hoe klein en verweven de wereld van het milieurecht is. In grove lijnen zitten er, verspreid over het bestuur en de vier werkgroepen, ongeveer vijf leden van de rechterlijke macht, de landelijke milieuofficier van het Openbaar Ministerie, een handvol rijksambtenaren van verschillende ministeries, een stuk of negen medewerkers van omgevingsdiensten en toezichthouders, zeven advocaten van kantoren die juist bedrijven en vergunninghouders bijstaan, en enkele juristen van milieuorganisaties, onder wie iemand van Milieudefensie. Rechter, aanklager, verdediger, ambtenaar en activist — in dezelfde vereniging, en soms in dezelfde werkgroep aan dezelfde tafel.

Dat het geen abstractie is, bleek op 16 april 2025. Die dag deed de rechtbank Oost-Brabant uitspraak in een piekbelaster-zaak die MOB en Leefmilieu hadden aangespannen, met Van Hoof en Vollenbroek als gemachtigden. De driekoppige rechterlijke kamer die MOB in het gelijk stelde — inclusief een proceskostenvergoeding — bestond voor twee derde uit VMR-bestuursleden. Diezelfde combinatie van rechters keert terug in andere grote milieuzaken, zoals die rond chemieconcern SABIC en glasfabrikant Saint-Gobain. Sinds 2021 waren er zo'n zeven rechtszaken waarin MOB diende als derde of eisende partij en waarin tegelijkertijd een VMR-bestuurslid diende als rechter, blijkt uit een analyse van NieuwRechts. Desondanks ziet de rechtbank Oost-Brabant hierin geen probleem. Tegenover NieuwRechts wijst de rechtbank op de landelijke Leidraad 'onpartijdigheid en nevenfuncties van de rechter', en stelt dat een VMR-lidmaatschap daarmee niet in strijd is.

Wat het beeld van VMR compleet maakt, is de draaideur aan de top van de vereniging. De vorige VMR-voorzitter is inmiddels Regeringscommissaris Omgevingswet én lid van de adviescommissie die de schadevergoeding voor PAS-melders regelt — de boeren die door MOB's eigen PAS-uitspraak van 2019 zonder geldige vergunning kwamen te zitten. Zijn opvolger als secretaris kwam rechtstreeks van het ministerie (Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening). En een ander bestuurslid wordt per 1 september 2026 staatsraad bij de Raad van State — bij de afdeling die adviseert over wetgeving — terwijl hij tegelijk hoogleraar blijft én advocaat bij Pels Rijcken, het kantoor van de landsadvocaat. Zelfs de Ecologische Autoriteit, het overheidscollege waarin de toezichthouder van MOB's geldstichting zit, telt een tweede bekende: een VMR-bestuurslid is er als expert aan verbonden.

De optelsom
Geen van deze banden is op zichzelf illegaal. Aanschuiven bij de overheid mag; giften ontvangen van een goededoelenfonds mag; lid zijn van een beroepsvereniging mag; een nevenfunctie vervullen mag. De optelsom is het verhaal. Een organisatie die zich presenteert als de eenzame David tegenover een onwrikbare Goliath, blijkt bij nader inzien diep geworteld in de instituties, de fondsen en de netwerken van diezelfde Goliath. Ze praat mee aan de tafels van diezelfde overheid; ze wordt gefinancierd door loterijmiljoenen, een media-aandeelhouder en de Brusselse fondsenwereld; en haar afzwaaiend huisjurist beweegt in dezelfde kleine kring als de rechters die over haar zaken oordelen.

Dat maakt van MOB iets wat minstens zo ongemakkelijk is voor haar eigen imago: geen buitenstaander, maar een insider — een goed gefinancierde, goed verbonden speler die de gevestigde macht niet zozeer bestrijdt als wel van binnenuit naar zijn hand zet.