Defensie worstelt al ruim twee decennia met dezelfde kwestie: waarom betalen medewerkers die intern een misstand aankaarten daar zo vaak een hoge persoonlijke prijs voor, en waarom verandert daar ondanks alle goede voornemens zo weinig aan? In die twintig jaar is een lange reeks commissies, evaluaties en nieuwe meldpunten opgetuigd, telkens met de belofte dat de meldcultuur nu werkelijk zou verbeteren. Wie die reeks naast elkaar legt, ziet echter in rapport na rapport hetzelfde beeld terugkeren. Dat roept de vraag op wat een volgend onderzoek daar nog wezenlijk aan toevoegt.

Begin deze week stuurde staatssecretaris Derk Boswijk (CDA) zijn Verzamelbrief ontwikkelingen veiligheid en integriteit naar de Tweede Kamer, ter voorbereiding op het commissiedebat Veiligheid en integriteit van komende donderdag. In die brief staat opnieuw een als onafhankelijk aangekondigd onderzoek centraal: een studie van de Erasmus Universiteit naar het proces rond het melden van integriteitsschendingen. Dat rapport is inmiddels afgerond en intern goedgekeurd, maar nog niet openbaar. Juist rond die totstandkoming leven vragen, want het onderzoek zou zijn afgetekend zonder dat een deel van de betrokkenen de tekst ooit onder ogen kreeg.

Twintig jaar, vergelijkbare bevindingen
Het Erasmus-onderzoek staat in een lange traditie van doorlichtingen die telkens werden ingesteld na incidenten of aanhoudende kritiek op de manier waarop Defensie met interne meldingen omgaat. Deze rapporten kwamen vrijwel steeds op vergelijkbare aanbevelingen uit: een veiliger meldklimaat, betere bescherming van melders en een cultuur waarin misstanden bespreekbaar zijn. 

De reeks loopt van de Commissie Staal, die het integriteitsbeleid halverwege de jaren 2000 doorlichtte, via het plan van aanpak 'Een veilige Defensieorganisatie' en een inspectie van de toenmalige Inspectie SZW in 2018, tot de evaluatie 'Melden en onderzoek van integriteitskwesties bij Defensie' uit 2022, die concludeerde dat er vooral geen nieuw beleid nodig was maar tijd om de bestaande wijzigingen te laten inwerken. Daarna volgden onder meer een apart onderzoek naar vermoedens van misstanden bij de Centrale Organisatie Integriteit Defensie (COID) in 2023 en het rapport 'Melden met succes van het Huis' voor Klokkenluiders. 

Telkens komt een vergelijkbare diagnose terug, en telkens volgt de toezegging dat de cultuur zal verbeteren. Follow the Money kwam deze zomer, na onderzoek van acht klokkenluiderszaken en decennia aan interne documenten, tot de slotsom dat er in de praktijk weinig verschuift; Transparency International Nederland onderschreef die conclusie begin september.

De onafhankelijkheid zit aan de voorkant
Dat die bevindingen zo consistent terugkeren, heeft veel te maken met de inrichting van het meldstelsel zelf. Het Meldpunt Integriteit Defensie (MID) is bewust buiten de defensieorganisatie belegd, bij het CAOP, om melders een onafhankelijk, vertrouwelijk en laagdrempelig aanspreekpunt te bieden. In reactie op vragen van NieuwRechts benadrukt het meldpunt die rol: het bespreekt elke melding met de melder, adviseert en verwijst zo nodig door, en stuurt een zaak alleen naar de COID wanneer de melder zelf een formele melding bij Defensie wil doen, en dan met diens instemming.

Juist bij die overgang ligt de grens van de onafhankelijkheid, stellen bronnen bij NieuwRechts. De intake, het gesprek en het advies spelen zich buiten de deur af, maar de formele behandeling van een melding gebeurt binnen Defensie, bij de COID. Dit is een organisatie-eenheid die rechtstreeks onder de secretaris-generaal valt, de hoogste ambtenaar van het ministerie en tevens eindverantwoordelijke voor integriteit. Zodra een melding daadwerkelijk in behandeling komt, ligt zij dus binnen de organisatie waarover wordt geklaagd.

Dezelfde secretaris-generaal is bovendien opdrachtgever van de onderzoeken die moeten vaststellen of dat stelsel functioneert. Voor klokkenluiders ligt daar de kern van het probleem: een evaluatie van de meldveiligheid die organisatorisch onder de te beoordelen partij valt, mist de onafhankelijkheid die haar conclusies gezag zou moeten geven.

Vragen rond de totstandkoming
Bij het Erasmus-onderzoek speelt daarbij een opvallend gegeven. Volgens documenten, in handen van NieuwRechts, zijn verschillende personen die op een vooraf aangeleverde lijst met mogelijke gesprekspartners stonden niet door de onderzoekers benaderd. Het ging onder meer om een klokkenluider met een lopende, gedocumenteerde Defensiezaak. Betrokkenen die wél zijn geïnterviewd, kregen naar verluidt geen inzage in het concept en geen gelegenheid tot wederhoor op de weergave van hun verhaal, terwijl het rapport intussen is goedgekeurd. Een onderzoek dat de veiligheid van het meldproces wil toetsen maar zelf hoor en wederhoor niet volledig toepast, staat methodologisch kwetsbaar.

Hoe Defensie op het integriteitsrapport zal reageren, laat zich volgens kenners aflezen. Op voorgaande onderzoeken volgde doorgaans dezelfde lijn: Defensie noemt zichzelf lerend, meldt dat aanbevelingen deels zijn overgenomen en dat de eerste verbeteringen zichtbaar zijn. De structurele verklaring die critici daarvoor geven, is dat het meldpunt, de afhandeling en de evaluatie ervan alle onder dezelfde ambtelijke top blijven vallen — een top die zich grotendeels aan de directe controle van de Kamer onttrekt.

Reactie van Defensie
Defensie laat in reactie op vragen van NieuwRechts weten dat het Erasmus-onderzoek geen afgerond eindrapport is, maar het eerste deel van een doorlopend onderzoek dat het ministerie in 2025 opdroeg. De studie beslaat twee perioden van zes maanden, met per periode dertig interviews onder melders, leidinggevenden en ondersteuners van het meldproces; over dit eerste deelrapport en de bijbehorende aanbevelingen is de Kamer op 7 september geïnformeerd, het tweede deel volgt eind 2026.

Dat niet alle betrokkenen zijn gehoord, verklaart Defensie uit die limiet van dertig interviews per ronde — voor de tweede ronde komt een nieuwe interne oproep om deel te nemen. De onafhankelijkheid acht het ministerie geborgd doordat de COID rechtstreeks onder de secretaris-generaal is geplaatst, volgens Defensie de meest onafhankelijke interne inrichting, terwijl melders daarnaast terechtkunnen bij het externe Meldpunt Integriteit Defensie, dat door het CAOP wordt verzorgd. De opdracht voor het onderzoek is bovendien niet door de secretaris-generaal verstrekt, maar door de Directeur Veiligheid, als beleidsverantwoordelijke voor het integriteitsbeleid. Met het onderzoek wil Defensie de ervaringen met het meldproces voortaan structureel volgen, om de opzet en uitvoering ervan doorlopend te kunnen verbeteren.

Wat er donderdag voorligt
Voor de Kamer ligt daarmee op donderdag een bekende afweging voor. Zij kan het aangekondigde rapport, zodra het er is, voor kennisgeving aannemen, zoals bij eerdere onderzoeken gebeurde. Of zij kan de vraag stellen die in twintig jaar rapporten onbeantwoord bleef: hoe onafhankelijk toezicht op de meldcultuur mogelijk is wanneer het meldpunt, het onderzoek en de beoordeling daarvan in handen liggen van dezelfde organisatie. Zolang die vraag onbeantwoord blijft, is de kans reëel dat het Erasmus-rapport dezelfde weg gaat als zijn voorgangers.