NOS verzwijgt rol immigratie bij toenemende ontlezing van tieners
Bijna vier op de tien Nederlandse vijftienjarigen lezen inmiddels niet goed genoeg om zelfstandig mee te kunnen komen in de samenleving. De NOS noemt in zijn bericht onder meer schoolniveau, opleiding van ouders en de gevolgen van corona, maar laat één factor volledig onbesproken: migratie en de taal die leerlingen thuis spreken. Dat is opvallend, omdat eerder Nederlands PISA-onderzoek laat zien dat jongeren met een migratieachtergrond gemiddeld duidelijk lager scoren op leesvaardigheid.
Vooral bij leerlingen die thuis weinig Nederlands spreken is er een achterstand. Tegelijk geven de cijfers geen basis voor de conclusie dat immigratie de enorme landelijke leesval in haar eentje veroorzaakt.
De nieuwe cijfers zijn somber. In 2003 haalde ongeveer één op de negen Nederlandse vijftienjarigen het minimale leesniveau niet. In 2018 was dat ongeveer een kwart, in 2022 een derde en in PISA-2025 is het aandeel gestegen naar 39 procent.
Nederland is daarmee in korte tijd van Europese koploper naar bijna hekkensluiter gegaan. Binnen de vaste groep vergelijkbare Europese landen presteert alleen Griekenland slechter.
De NOS besteedt uitgebreid aandacht aan de neergang. Zo worden verschillen tussen vmbo en vwo genoemd, net als het opleidingsniveau van ouders. Ook de coronasluitingen komen voorbij als mogelijke verklaring. De onderzoekers benadrukken daarbij terecht dat PISA prestaties meet en niet vaststelt waardoor die veranderen.
Eerder PISA-onderzoek laat forse verschillen zien
Over migratieachtergrond of anderstaligheid staat in het NOS-artikel niets, terwijl juist daar bestaan al langer Nederlandse cijfers over. Een verdiepende analyse van PISA-2018 volgde de leesprestaties van leerlingen met en zonder migratieachtergrond vanaf 2003. In alle onderzochte jaren scoorden jongeren met een migratieachtergrond gemiddeld lager.
Bij meisjes lag de gemiddelde leesscore in 2003 op 536 punten zonder migratieachtergrond, tegenover 498 punten met migratieachtergrond. In 2018 waren die scores gedaald naar respectievelijk 519 en 476 punten.
Onder jongens was het verschil eveneens groot. Zij gingen tussen 2003 en 2018 van 513 naar 492 punten zonder migratieachtergrond. Bij jongens mét migratieachtergrond daalde de score veel harder: van 483 naar 447 punten.
De onderzoekers concludeerden dan ook dat beide groepen achteruitgingen, maar dat de daling bij leerlingen met een migratieachtergrond sterker was. Vooral bij jongens werd de kloof groter. Dat maakt migratieachtergrond een relevante factor wanneer wordt uitgezocht waarom het Nederlandse gemiddelde zo laag ligt.
Andere taal thuis belangrijk
Maar het is niet hetzelfde als zeggen dat afkomst zelf de oorzaak is. Onderzoek wijst veel sterker richting de taalomgeving thuis en de sociaaleconomische positie van het gezin.
Volgens Stichting Lezen presteren Nederlandse vijftienjarigen die thuis een andere taal spreken gemiddeld lager op Nederlandse leesvaardigheid dan jongeren die thuis Nederlands spreken. Leerlingen met een niet-Europese thuistaal scoren gemiddeld bovendien lager dan leerlingen met een andere Europese thuistaal.
Ook de OESO-cijfers laten dat zien. In PISA-2022 had volgens de strikte internationale definitie ongeveer 14 procent van de Nederlandse vijftienjarigen een migratieachtergrond. Bij 67 procent van die groep was de taal die thuis meestal werd gesproken anders dan de taal van de PISA-toets. Onder leerlingen zonder migratieachtergrond gold dat voor slechts 3 procent. Volgens de internationale PISA-definitie steeg het aandeel Nederlandse vijftienjarigen met een migratieachtergrond van ongeveer 11 procent in 2012 naar 14 procent in 2022.
Toch spelen er ook andere oorzaken voor de ontlezing. Tussen 2003 en 2018 gingen óók Nederlandse leerlingen zonder migratieachtergrond fors achteruit. Bij meisjes daalde hun score met 17 punten en bij jongens met 21 punten. Migrantenleerlingen gingen echter nog harder achteruit.
