Elchardus is emeritus hoogleraar sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en een gezaghebbende stem in Vlaanderen. In de WNL-podcast legt hij uit waarom de rechter volgens hem een plek heeft ingenomen die aan het parlement toekomt. 

De oorzaak zit volgens Elchardus in de internationale verdragen. Die zijn noodzakelijkerwijs algemeen geformuleerd. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens spreekt van respect voor het leven en van een verbod op foltering. Maar rechters lezen daar steeds meer in. Respect voor het leven wordt een grond voor klimaatnormen. Het verbod op foltering wordt een grond voor eisen aan de opvang van asielzoekers. Dat zijn volgens Elchardus grote stappen, die alleen de wetgever zou moeten zetten. “Rechters bepalen het migratiebeleid, rechters bepalen het klimaatbeleid. Dingen die door het parlement zouden moeten worden bepaald.”

Hij wijst op een recente Nederlandse uitspraak. Een asielzoeker mocht niet worden teruggestuurd naar Italië, hoewel Italië volgens de Europese asielregels verantwoordelijk was voor zijn aanvraag. Italië had toegezegd weer asielzoekers terug te nemen. Toch vond de rechter niet genoeg aangetoond dat de man daar onderdak, voedsel en stromend water zou krijgen. Overdracht kon daarom in strijd zijn met de mensenrechten.

Voor Elchardus is dat het punt waarop uitleg overgaat in iets anders. Volgens hem is de ruimte om zulke begrippen te interpreteren zo groot geworden, dat de rechter “eigenlijk niet meer aan het interpreteren is, maar aan het wetgeven is”. Het gevolg: regering en parlement houden nauwelijks beleidsruimte over.

Het probleem is volgens Elchardus moeilijk op te lossen. Wetgeving aanpassen helpt weinig als een rechter zich beroept op een internationaal verdrag. Een grondwet verander je niet snel. En als het parlement na elke onwelgevallige uitspraak de wet ad hoc aanpast, wordt de wet volgens hem binnen de kortste keren een rommel.

Blijft over: uit het verdrag stappen. Of zelfs uit de Europese Unie. Maar Elchardus wijst op Groot-Brittannië om te laten zien hoe ingrijpend dat is. Doordat het om internationale verdragen gaat, zijn deze zaken in de praktijk “bijna onveranderlijk”, zegt hij.

Elchardus is daarbij geen tegenstander van Europa. Een gedeeltelijke overdracht van soevereiniteit vindt hij geen probleem, want zonder die overdracht kan de Unie niets. Zijn bezwaar gaat over wat er gebeurt als de gekozen politiek geen ruimte meer heeft om te doen wat de kiezer vraagt. Daar ligt volgens Elchardus het echte gevaar. Op het gebied van migratie weten we al dertig jaar dat een ruime meerderheid iets anders wil dan regeringen kunnen leveren, zegt hij. Steeds meer mensen trekken daaruit de conclusie dat stemmen geen zin heeft, omdat er toch niet naar hen wordt geluisterd.

De volgende stap is volgens hem nog zorgelijker. “De volgende ondergraving van de democratie is dat mensen zeggen: dan hebben we liever een sterke leider.”