Voorheen controleerden rechters vooral of de IND een asielaanvraag zorgvuldig had behandeld. Bij fouten moest de immigratiedienst opnieuw beslissen. Inmiddels kunnen rechters ook zelf verklaringen onderzoeken en bepalen of een asielzoeker geloofwaardig is. Vervolgens kunnen zij de IND verplichten een verblijfsvergunning te verstrekken.

Grote verandering in Nederlandse asielrechtspraak
Marcelle Reneman, universitair hoofddocent vreemdelingenrecht aan de Universiteit van Amsterdam, noemt de ontwikkeling 'een aardverschuiving' tegenover de NRC. Volgens haar verandert de verhouding tussen rechters en de overheid ingrijpend. Zij benadrukt dat rechters voorheen nauwelijks zelf beslissingen over asielaanvragen namen.

Uit haar onderzoek naar zeventig recente rechterlijke uitspraken blijkt dat de nieuwe bevoegdheid al regelmatig wordt gebruikt. Een rechter in Haarlem gaf een asielzoeker uit Sierra Leone gelijk, nadat de IND zijn verklaring over homoseksualiteit ongeloofwaardig vond. In Zwolle bepaalde een rechter dat een Iraaks gezin asiel moest krijgen. De dochters vrezen bij terugkeer gedwongen huwelijken.

IND waarschuwt voor onzorgvuldig onderzoek
De IND vindt dat rechters niet standaard de besluitvorming moeten overnemen. Tijdens een procedure bij de Raad van State waarschuwde vertegenwoordiger Nina Bontje dat er 'uitspraken worden gedaan op basis van onzorgvuldig of onvolledig onderzoek'. De immigratiedienst beschikt volgens haar over meer middelen en specialistische kennis dan rechtbanken.

IND-medewerkers kunnen asielzoekers uitgebreid ondervragen en deskundigen raadplegen over documenten, talen en herkomstlanden. Rechters beschikken doorgaans over veel minder tijd tijdens een zitting. De IND wil daarom na rechterlijke uitspraken aanvullend onderzoek kunnen blijven uitvoeren.

JA21 vreest aantasting scheiding der machten
Ook politiek roept de ontwikkeling kritiek op. JA21-Kamerlid Diederik Boomsma ziet de groeiende invloed van rechters als een bedreiging voor de democratische besluitvorming.

Hij reageert fel: 'De rechterlijke macht vergroot opnieuw de rechterlijke macht: steeds vaker worden taken, besluiten, afwegingen overgeheveld van gekozen politici naar ongekozen rechters. Dit ondermijnt de scheiding der machten. Met name op asielbeleid. Dit moet stoppen.'

Reneman wijst ondertussen op de hoge werkdruk bij rechtbanken en mogelijke politieke druk op rechters. De Raad van State moet nu bepalen hoeveel beslissingsruimte de IND behoudt.