In september telde de DJI meer dan 800 gevangenen zonder geldige verblijfsstatus. Het gaat om afgewezen asielzoekers, mensen met een verlopen visum of EU-burgers die ongewenst zijn verklaard. Samen vormen zij bijna negen procent van de totale gevangenispopulatie van 9.230 personen. De gevangenis in Ter Apel, die speciaal bedoeld is voor criminele vreemdelingen, zit al maanden vol. Alle 443 cellen zijn bezet. Landelijk ligt de celbezetting volgens demissionair staatssecretaris Arno Rutte (VVD) “boven de 99 procent”.

De opvang van deze groep kost de staat veel geld. Eén gevangene kost gemiddeld 399 euro per dag. Dat betekent dat alleen al de detentie van deze ongewenste vreemdelingen de overheid dagelijks zo’n 300.000 euro kost. De groep vreemdelingen in detentie bestaat uit veroordeelden voor uiteenlopende misdrijven, van geweld tot zedenzaken. De afgelopen tijd kwamen meerdere spraakmakende zaken in het nieuws.

Een man uit Sierra Leone verkrachtte een medewerkster van een opvanglocatie en kreeg vier jaar cel. Een uitgeprocedeerde Palestijn werd veroordeeld tot achttien jaar gevangenisstraf voor het doden van een 70-jarige vrouw in Groningen.

Toch kunnen dergelijke veroordeelden hun straf niet in het buitenland uitzitten. Volgens het ministerie van Justitie en Veiligheid geldt de ‘executieplicht’: een straf moet in Nederland worden uitgezeten, tenzij er een formele overdracht of strafonderbreking wordt geregeld.

Asielrechtadvocaat Michael Yap zegt dat het maar zelden voorkomt dat een illegale gedetineerde naar zijn thuisland terug mag om daar zijn straf uit te zitten. “Het kan wel, maar dat zijn uitzonderingen. Veroordeelden zonder status sneller uitzetten wordt niet heel actief opgepakt.”

Overdracht van gedetineerden binnen de EU is nog het eenvoudigst, maar bij landen als Irak of Marokko is dat een stuk lastiger. Vaak zijn de identiteit of nationaliteit van de gevangene onduidelijk, of weigeren landen om hun onderdanen terug te nemen. Dat leidt soms tot absurde situaties. Zo wilde een Irakees die in Harderwijk tientallen auto’s had bekrast zo snel mogelijk terug naar zijn land, maar doordat het Openbaar Ministerie twaalf maanden cel eiste, blijft hij voorlopig vastzitten. Ook in tbs-klinieken verblijven volgens cijfers van de IND inmiddels 160 buitenlanders, van wie vijftig zonder geldige status.