Aanleiding voor de Kamervragen was een recente actie op Amsterdam Centraal. Ondanks grote politie-inzet wist een groep activisten van Extinction Rebellion het spoor op te komen. Het treinverkeer viel stil en reizigers zaten vast. Dat had volgens Aartsen nooit mogen gebeuren: “Ik vind het onacceptabel dat demonstranten het spoor betreden. De veiligheid van reizigers, medewerkers en demonstranten zelf wordt ermee in gevaar gebracht.”

Toch konden de demonstranten het spoor bereiken. De actie was vooraf aangekondigd, maar de exacte locatie bleef onbekend. Volgens het ministerie maakt dat ingrijpen lastig. De driehoek in Amsterdam kwam meerdere keren bijeen, NS en ProRail sloten aan bij de staf Grootschalig en Bijzonder Optreden, en verschillende scenario’s lagen klaar. Maar volledige preventie bleek onmogelijk.

Veel contact, maar “gedrag blijft onvoorspelbaar”
In aanloop naar de demonstratie stond het ministerie bijna dagelijks in contact met de gemeente, politie, ProRail en NS. De inzet: veiligheid waarborgen én het demonstratierecht respecteren. Aartsen benadrukt dat burgemeesters uiteindelijk beslissen welke maatregelen nodig zijn. De rol van het kabinet is vooral coördinerend.

Op de vraag waarom er niet harder is ingegrepen, reageert de staatssecretaris voorzichtig: “Het gedrag van demonstranten blijft deels onvoorspelbaar. Het volledig voorkomen dat demonstranten het spoor betreden blijkt in de praktijk uiterst complex.”

Minister: intentie is geen misdrijf
In de Kamer klinkt steeds vaker de roep om activisten eerder aan te houden, zeker wanneer zij openlijk aankondigen het spoor te willen blokkeren. Maar volgens Aartsen staat het strafrecht dat niet toe. “Het enkel kenbaar maken een strafbaar feit te willen plegen, volstaat niet,” zegt hij.

Aartsen is duidelijk: “Een aanhouding kan enkel worden verricht in het geval er sprake is van een verdenking van een strafbaar feit. Het enkel kenbaar maken een strafbaar feit te willen plegen, volstaat hiertoe niet, omdat een intentie of gedachte op zichzelf geen (verdenking van een) strafbaar feit oplevert. Overigens kan er wel in de voorfase van een strafbaar feit worden gehandeld, bijvoorbeeld als er sprake is van een verdenking van strafbare voorbereidingshandelingen.”

Nieuwe wetgeving mogelijk, maar nu nog niet
De Kamer heeft het kabinet eerder opgedragen te onderzoeken of blokkades van vitale infrastructuur apart strafbaar gesteld moeten worden. Dat onderzoek loopt. Volgens Aartsen wordt gekeken of het huidige wettelijke kader voldoende is om gemeenten en politie handvatten te geven. Als dat niet zo blijkt, volgt nieuwe wetgeving.

Een deel is nu al strafbaar. Het blokkeren van spoor of snelweg kan worden vervolgd, maar in de praktijk bied dat onvoldoende ruimte om vooraf op te treden.