Kunstmest is onmisbaar voor de moderne landbouw. Stikstof, fosfaat en kali bepalen in hoge mate de opbrengst van akkers en weilanden. Juist deze producten zijn de afgelopen jaren fors duurder geworden. Sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne is kunstmest steeds meer onderdeel geworden van geopolitiek beleid.

De Europese Unie overweegt al langer om Russische en Wit-Russische kunstmest verder te beperken of te sanctioneren. Die landen leveren samen een aanzienlijk deel van de Europese behoefte. Volgens sectorberekeningen zou een volledige beperking de Europese kunstmestrekening met ongeveer 4 miljard euro verhogen. Die kosten komen direct terecht bij boeren en werken door in voedselprijzen.

Prijzen blijven hoog
De effecten zijn nu al zichtbaar. Kunstmestprijzen liggen in Europa nog altijd ongeveer 20 procent hoger dan een jaar geleden. Sommige producten, zoals ureum, kosten zelfs het dubbele van wat ze in 2020 deden. Voor veel boeren is dat niet meer op te vangen.

Om kosten te besparen, gebruiken zij minder kunstmest. Dat lijkt logisch, maar het heeft gevolgen. Minder bemesting betekent lagere opbrengsten per hectare. En lagere opbrengsten zorgen weer voor schaarste en hogere prijzen in de supermarkt.

Strenge regels binnen Europa
Naast internationale sancties speelt ook Europees beleid een rol. Richtlijnen zoals de Nitraatrichtlijn beperken hoeveel kunstmest boeren mogen gebruiken en leggen extra administratieve lasten op. Die regels zijn bedoeld om het milieu te beschermen, maar ze verhogen ook de kosten en beperken de speelruimte van boeren.

Daar komt bij dat Europese boeren aan strengere eisen moeten voldoen dan veel concurrenten buiten de EU. Producten uit derde landen komen wel op de Europese markt, vaak tegen lagere prijzen, zonder aan dezelfde regels te hoeven voldoen. Dat zet de concurrentiepositie van Europese boeren verder onder druk.

Geen impuls voor eigen industrie
Opvallend is dat het beperken van buitenlandse leveranciers niet heeft geleid tot een sterke Europese kunstmestindustrie. Integendeel. Volgens bronnen in de sector is de markt juist verder geconcentreerd geraakt. Minder concurrentie betekent hogere prijzen en meer macht voor een klein aantal grote producenten binnen de EU.

Het volledig weren van Russische kunstmest zou vooral grote industriële spelers bevoordelen, waarschuwen deskundigen. Voor boeren zou het nauwelijks zorgen voor betere beschikbaarheid of lagere prijzen.

Kritiek vanuit de landbouw
Boerenorganisaties uiten al langer hun onvrede. Copa-Cogeca, de koepel van Europese landbouworganisaties, spreekt over beleid dat vooral uit “rook en spiegels” bestaat. De Europese Raad van Jonge Boeren waarschuwt dat nieuwe generaties afhaken.

Volgens hen worden jonge boeren weggedrukt door een combinatie van stijgende kosten, dalende winstgevendheid en steeds strengere regels. Investeren wordt risicovoller en toekomstperspectief onzekerder.

Nieuwe afhankelijkheden
Het EU-beleid was bedoeld om strategische autonomie te vergroten. In de praktijk lijkt het tegenovergestelde te gebeuren. Door bestaande leveranciers te weren zonder de eigen productie voldoende te versterken, groeit de afhankelijkheid van andere spelers.

China beheerst bijna 30 procent van de wereldwijde fosfaatproductie en heeft de export recent sterk beperkt. Dat zet de markt verder onder druk. Europa sluit zo sommige deuren, maar laat andere kwetsbaar openstaan. 

De optelsom is duidelijk. Europese boeren betalen de prijs voor een beleid waarin geopolitiek, milieuambities en marktwerking door elkaar lopen. Zolang kunstmest duur blijft en regels zich opstapelen, zullen opbrengsten onder druk staan.