The Democracy Interference Observatory (DIO), een initiatief van MCC Brussels, zegt met grote zorg kennis te hebben genomen van die beslissing. Volgens deze organisatie krijgt de Europese Commissie hiermee een krachtig instrument in handen om de online communicatie rond een politiek cruciale verkiezing in Hongarije en de Europese Unie te beïnvloeden. Daarmee is de discussie niet alleen technisch, maar ook nadrukkelijk politiek geworden.

Het systeem werkt binnen de Europese gedragscode tegen desinformatie en is verbonden aan de Digital Services Act (DSA). In de praktijk kunnen geselecteerde partijen, zoals ngo’s, zogenoemde factcheckers en aangesloten netwerken, berichten aandragen voor versnelde beoordeling. Dat kan ertoe leiden dat inhoud sneller wordt afgewaardeerd, beperkt of helemaal van platforms verdwijnt.

Zorgen over politieke sturing
Volgens DIO gaat het hier niet om neutrale partijen. De organisatie wijst erop dat veel ngo’s, factcheckers en andere ondertekenaars van de gedragscode vaak zelf in belangrijke mate worden gefinancierd door de Europese Commissie. Daarom noemt DIO dit geen neutrale beoordeling, maar een politiek gemotiveerde interventie.

Volgens het observatorium ontstaat zo een systeem waarmee online politieke communicatie in een actieve verkiezingsperiode versneld kan worden gestuurd. De organisatie stelt dat dit niet slechts een theoretisch risico is. Volgens sociale mediaberichten is Facebook, een van de ondertekenaars van de gedragscode achter het systeem, al begonnen met het beperken van berichten van de Hongaarse premier Viktor Orbán.

DIO zegt verder dat de activering van het systeem lijkt te zijn ingegeven door onrust over vermeende Russische desinformatie. Volgens de organisatie zijn deze beschuldigingen echter niet met bewijs onderbouwd. Eerdere claims over Russische inmenging zouden vooral steunen op anonieme bronnen uit inlichtingendiensten en op weinig of geen openbaar controleerbaar bewijs.

Verwijzing naar Roemenië
Volgens DIO worden deze onbewezen aantijgingen nu gebruikt om de informatiestroom rond de Hongaarse verkiezingen actief te beperken. De organisatie zegt daarom het recht van Hongaarse burgers te willen beschermen om hun vertegenwoordigers vrij te kiezen, zonder inmenging van buitenaf. Daarom spreekt DIO van een grote escalatie in aanloop naar de verkiezingen.

Daarnaast waarschuwt het observatorium voor blijvende schade aan het vertrouwen in het verkiezingsproces. Door de verkiezingen vooraf neer te zetten als kwetsbaar, vervormd of mogelijk onwettig, ontstaat volgens DIO al voor de uitslag twijfel over de legitimiteit van de stemming. Dat risico noemt de organisatie extra groot in het licht van de gebeurtenissen rondom de verkiezingen in Roemenië.

De 44 ondertekenaars van het RRS-netwerk worden volgens DIO door de Europese Commissie neergezet als neutrale partijen. Volgens het observatorium klopt dat beeld niet. DIO stelt juist dat veel van deze organisaties financieel verbonden zijn aan Europese geldstromen, waaronder financiering van de Europese Commissie zelf. Daarmee, zo luidt de kritiek, gaat het niet om onafhankelijke waarnemers, maar om partijen binnen een EU-gelieerd netwerk.

In de toelichting noemt DIO daar ook concrete voorbeelden van. Zo zou Democracy Reporting International in 2024 voor 47 procent zijn gefinancierd door de Duitse overheid, voor 20 procent door de EU en voor 7 procent door de Nederlandse overheid. Reporters Without Borders zou in 2024 voor ongeveer 65 procent zijn gefinancierd door de EU en nationale overheden. Alliance4Europe ontving volgens DIO 688.710 euro via Horizon Europe, een programma van de Europese Unie, voor het ADAC.io-project. Debunk EU kreeg binnen datzelfde EU-kader 347.542 euro. GLOBSEC zou in 2024 daarnaast 677.721 euro van de EU hebben ontvangen voor projecten rond 'democratische weerbaarheid'.