De kritiek komt op een moment dat de overheid opnieuw probeert een oplossing te vinden voor duizenden bedrijven die sinds 2019 zonder geldige natuurvergunning opereren.

Van belofte naar onzekerheid
Het kabinet presenteerde op 16 april een nieuw plan als opvolger van het eerdere legalisatieprogramma. Doel is dat alle PAS-melders uiterlijk in 2028 “zicht hebben op een structurele oplossing die leidt tot een legale situatie”. De daadwerkelijke vergunningverlening kan nog tot 2030 duren.

Die formulering is volgens Agractie veelzeggend. Het gaat niet meer om directe legalisatie, maar om een traject dat mogelijk eindigt in aanpassing of zelfs beëindiging van bedrijven. “Daar waar de oorspronkelijke doelstelling was om bedrijven te legaliseren op basis van de situatie zoals die ontstaan was ten tijde van de PAS, gaat het nu blijkbaar om het in een legale situatie brengen van bedrijven. En dat is heel wat anders dan beloofd,” aldus een persverklaring.

Het verschil is cruciaal. Boeren die jarenlang volgens de regels werkten, krijgen geen garantie dat zij hun bedrijf kunnen voortzetten zoals voorheen.

Resultaten blijven uit
De kritiek wordt versterkt door de resultaten tot nu toe. Het oorspronkelijke programma startte in 2022 en moest ongeveer tweeduizend PAS-melders helpen. In de praktijk zijn er volgens recente cijfers van het ministerie slechts veertien bedrijven daadwerkelijk gelegaliseerd.

Boerenorganisaties spreken al langer van een vastgelopen systeem. De verlenging van de wettelijke termijn met drie jaar, die begin 2026 door de Eerste Kamer werd goedgekeurd, wordt door critici gezien als uitstel in plaats van een oplossing.

Probleem groter dan PAS-melders
Het vraagstuk reikt verder dan alleen de groep PAS-melders. Ook andere agrarische bedrijven kampen met vergunningproblemen. Dat geldt onder meer voor zogeheten interimmers en bedrijven die zijn geraakt door recente uitspraken van de Raad van State.

Volgens Agractie kan het probleem een groot deel van de sector raken. De organisatie verwijst naar een eerdere inschatting van de Rabobank dat mogelijk “circa 50 procent van de agrarische bedrijven” hiermee te maken heeft. Daarmee is het stikstofdossier volgens critici uitgegroeid tot een structureel probleem binnen de landbouw.

Oorzaak ligt bij PAS-uitspraak
De huidige situatie ontstond na het wegvallen van het Programma Aanpak Stikstof (PAS) in 2019. Dat systeem maakte het mogelijk om activiteiten met beperkte uitstoot te melden in plaats van een vergunning aan te vragen. De Raad van State oordeelde echter dat dit in strijd was met Europees recht.

Gevolg was dat bedrijven die volgens de regels hadden gehandeld, alsnog zonder vergunning kwamen te zitten. Een recente uitspraak van het gerechtshof in ’s-Hertogenbosch bevestigde dat de Staat onrechtmatig heeft gehandeld. Boeren kunnen daardoor schadevergoeding eisen, maar de overheid kan niet via de rechter worden gedwongen tot legalisatie.

Complex traject met veel voorwaarden
Het nieuwe programma zet in op maatwerk. Bedrijven moeten via verschillende routes alsnog aan de regels voldoen. Dat kan via interne of externe saldering, aanpassing van de bedrijfsvoering of deelname aan beëindigingsregelingen.

Volgens Agractie maakt juist die aanpak het probleem groter. “Wat wordt gepresenteerd als mogelijke oplossingen, blijkt in de praktijk een traject met heel veel mitsen en maren.” De uitkomst hangt af van factoren zoals beschikbare stikstofruimte, regionale omstandigheden en toekomstige besluiten.

De organisatie verwacht dat veel bedrijven alsnog niet worden gelegaliseerd voor hun oorspronkelijke situatie. “Onze inschatting is dat met dit programma het overgrote deel van de bedrijven die niet beschikken over een adequate natuurvergunning, niet gelegaliseerd zullen worden voor de situatie die eerder legaal was.”

Jonge boeren in de knel
Volgens Agractie gaat het vaak om bedrijven die willen doorgroeien en waar jonge ondernemers klaarstaan om het bedrijf over te nemen. De onzekerheid maakt investeringen lastig en zet toekomstplannen onder druk.

“Dat deze ondernemers zouden moeten afschalen of zelfs stoppen, is onacceptabel. Het gaat om bedrijven die te goeder trouw hebben gehandeld en door falend overheidsbeleid in deze situatie zijn beland.”

Alternatieve voorstellen liggen op tafel
Agractie pleit voor een andere aanpak. De organisatie wil het begrip ‘significante effecten’ uit de Europese Habitatrichtlijn anders toepassen. Concreet betekent dit het invoeren van zones rond kwetsbare natuurgebieden.

Binnen die zones zou een vergunningplicht gelden, daarbuiten niet. Volgens Agractie is dit “een juridisch uitvoerbare manier om vergunningverlening weer los te trekken en PAS-melders en anderen weer perspectief te bieden.”

Daarnaast pleit de organisatie voor een rekenkundige ondergrens van 1 mol stikstof per hectare per jaar. Daarmee zouden volgens eerdere berekeningen een groot deel van de bedrijven snel gelegaliseerd kunnen worden.

Het voorstel sluit aan bij eerdere politieke discussies, maar stuit op juridische bezwaren. De Raad van State benadrukt dat elke toename van stikstofdepositie in principe relevant is, tenzij ecologisch wordt aangetoond dat het effect verwaarloosbaar is.

Botsing tussen politiek en recht
Hier ligt de kern van het conflict. Boerenorganisaties vragen om duidelijke politieke keuzes die het systeem vereenvoudigen. Het kabinet kiest voor een juridische benadering en verwijst naar Europese regels.

Toenmalig minister Wiersma gaf eerder al aan dat het vrijmaken van stikstofruimte via maatregelen tot nu toe onvoldoende resultaat oplevert. Toch blijft het kabinet inzetten op maatwerk per bedrijf. Critici zien daarin een herhaling van eerdere fouten.