Het eerste grote onderdeel gaat over dierenrechten. De vraag die leerlingen krijgen, luidt: ‘In hoeverre zijn grondrechten voor dieren dé oplossing voor het dierenleed?’ Daarmee wordt dierenleed niet alleen als maatschappelijk probleem neergezet, maar ook gekoppeld aan grondrechten. In de tekst over filosofe Martha Nussbaum wordt gesproken over onderdrukte en gemarginaliseerde groepen. Daarna wordt die redenering doorgetrokken naar dieren.

Dierenemancipatie in het examen
In het examenmateriaal staat dat Nussbaum geen reden ziet om dieren met bewustzijn iets te ontzeggen wat ook voor mensen geldt. Daarbij wordt zij geciteerd met de zin: ‘We zijn allen dieren, samen in deze wereld geworpen, strevend naar dingen die we nodig hebben en vaak gedwarsboomd in die poging.’ Daarna wordt in de tekst verwezen naar een verleden waarin zwarte mensen en vrouwen als bezit golden. Vervolgens staat er: ‘Nu is het tijd voor dierenemancipatie.’

Dat is een duidelijk ideologisch geladen vergelijking. Dierenrechten worden in dat deel niet alleen behandeld als juridisch vraagstuk, maar ook als emancipatieproject. Leerlingen moeten de gedachtegang van Nussbaum stap voor stap doorgronden. Ook komt de zogenoemde ‘capabiliteitsbenadering’ langs. Die houdt in dat een volwaardig leven meer is dan alleen vrij zijn van pijn en het krijgen van basisbehoeften.

Het examen biedt daarbij wel kritiek. De auteur noemt Nussbaums pleidooi onder meer ‘licht wereldvreemd en puur theoretisch’. Ook wordt gesteld dat zij weinig woorden vuilmaakt aan ‘het grootste pijnpunt ter wereld als het om dieren gaat’, namelijk veeteelt en vleesconsumptie. Iets wat ook een politieke lading geeft aan het examen. Tegelijk wordt wel duidelijk dat de bio-industrie volgens Nussbaums benadering moet stoppen. In het examen wordt leerlingen gevraagd die spanning te analyseren.

Tegengeluid via vlees en Scruton
Niet alle bronnen zijn links of progressief van toon. Het examen bevat ook een bron van Vlees.nl. Daarin staat juist dat vlees al eeuwen centraal staat in het menselijke dieet. De tekst waarschuwt dat het idee dat vlees zomaar vervangen kan worden door groenten, fruit en supplementen ‘louter speculatief en zelfs onverantwoord’ is als risico’s ‘ideologisch’ worden genegeerd.

Ook de conservatieve filosoof Roger Scruton komt voorbij. Hij wordt gepresenteerd als tegenstander van dierenrechten. In het examen staat dat Scruton dierenrechten ‘onzin’ vindt en veganisten ‘ecopuriteinen’ noemt. Hij stelt dat wie rechten heeft ook verplichtingen heeft. Volgens hem kun je dieren daarom niet zomaar rechten geven. Dat maakt het onderdeel minder eenzijdig, maar het onderwerp blijft duidelijk ideologisch gevoelig.

Klimaatkrimp als examenstof
Het derde deel is nog explicieter politiek geladen. Dat onderdeel draagt de titel: ‘De economie doen krimpen om het klimaat te redden?’ De tekst gaat over Postgroei, de degrowth-beweging en de vraag of minder consumptie nodig is tegen klimaatproblemen. Het schrijverscollectief Postgroei stelt volgens de tekst dat ‘alleen drastisch bezuinigen op ons consumptiepatroon’ een klimaatcatastrofe kan voorkomen.

Daartegenover staat CPB-directeur Pieter Hasekamp. Hij noemt het idee van opgelegde krimp juist riskant. Volgens hem is het ‘een slecht idee, omdat het ingaat tegen de fundamentele behoefte van de mens om het eigen bestaan te verbeteren en zelf keuzes te maken.’ Ook waarschuwt hij dat ‘van boven opgelegde krimp’ kan leiden tot ‘een soort kaboutersocialisme’.

Toch krijgen leerlingen daarna ook reacties waarin juist méér overheidssturing wordt verdedigd. Een reactie stelt: ‘Stop al die reclame, geef de Consumentenbond een extra groot budget en maak iedereen gratis lid.’ Een andere reactie zegt dat mensen ‘met hulp van de overheid’ minder spullen zouden moeten aanschaffen. Ook wordt Hasekamp verweten dat hij ‘zo politiek’ zou zijn en klinkt de roep om ‘een iets minder “neoliberale” persoon naast Hasekamp’.

Opvallende themakeuze
Het examen is dus niet zonder tegengeluiden. Vlees.nl, Scruton en Hasekamp bieden tegenwicht. Ook het deel over taal is eerder kritisch op losse, postmoderne taalopvattingen dan links-progressief. Daar wordt descriptivisme zelfs ‘een soort taalnihilisme’ genoemd.

Toch blijft de totale themakeuze opvallend. Scholieren worden in één examen geconfronteerd met dierenemancipatie, grondrechten voor dieren, kritiek op vleesconsumptie, klimaatkrimp en discussie over overheidssturing. Dat zijn geen neutrale onderwerpen zonder politieke lading.